महात्मना वसिष्ठेन त्रिशङ्कवे न कर्तव्यमिति निश्चितमुक्तं श्रुत्वा, वसिष्ठेन तिरस्कृतः स राजा दक्षिणदिशं प्रति गतवान्। ततः तस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थं स राजा वसिष्ठस्य पुत्रान् अभ्यगच्छत्, यत्र दीर्घकालतपस्विनः ते महातपस्विनः तपस्यासक्ताः स्थिताः। त्रिशङ्कुः, महातेजाः, तत्र शतं वसिष्ठस्य पुत्राणां दीप्तिमन्तः तपस्यासक्तान् धृतात्मनः दृष्ट्वा, सर्वान् गुरुपुत्रान् अभिगम्य, पृथक् पृथक् प्रणम्य, लज्जया नम्रवदनः तस्थौ। सः कृताञ्जलिः सर्वान् तान् महात्मनः इत्युवाच— "शरण्येभ्यः शरणं प्रार्थयन् अहं भवद्भ्यः शरणमागतः। भगवन्तं वसिष्ठं महात्मानं मया तिरस्कृतोऽस्मि; महायज्ञस्य कामनया भवद्भिः अनुमतिः दातव्या। सर्वान् गुरुपुत्रान् पूजयन् अहं याचामि; तपोविशेषे स्थितान् द्विजान् शिरसा प्रणम्य प्रार्थये। युष्माभिः यत्नेन मम कार्यसिद्धये यजनं क्रियताम्, येन अहं देवलोकं देहेन प्राप्नुयाम्। वसिष्ठेन तिरस्कृतः अन्यं मार्गं न पश्यामि, हे तपस्विनः, गुरुपुत्रेभ्यः अन्यः नास्ति मे गतिः। सर्वेषाम् इक्ष्वाकूणां मध्ये कुलगुरुः एव श्रेष्ठमार्गः; तस्मात् तस्यानन्तरं यूयं मम दैवतं।" एवमुक्त्वा त्रिशङ्को महात्मनां वचः श्रुत्वा, तस्य कोपयुक्तं वचनं श्रोतुं सन्तः, वसिष्ठस्य शतं पुत्राणां राजानं प्रति इदं वचनम् ऊचुः— "निष्क्रान्तः त्वं दुष्टबुद्धे, सत्यम् उक्त्वा गुरुणा; कथं पुनः अन्यां शाखां समाश्रितवान्? सर्वेषाम् इक्ष्वाकूणां मध्ये कुलगुरुः एव श्रेष्ठमार्गः; सत्यम् उक्त्वा वाक्यं नातिक्रमणीयम्। भगवता वसिष्ठेन 'न शक्यम्' इति उक्तम्; वयं कथञ्चित् यज्ञसमारम्भाय समर्थाः। बालः असि, नरश्रेष्ठ, पुनः स्वनगरे प्रतिप्रयाहि; स भगवाँस त्रैलोक्यस्य अपि यज्ञं कर्तुं समर्थः। कथं वयं तम् अवमानयेम? इत्येवं तेषां वचः कोपसंयुक्तं श्रुत्वा— राजा पुनः तान् इत्युवाच— "मया गुरुणा तिरस्कृतः अस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। अन्यं मार्गं यास्यामि, भवद्भ्यः नमः।" तद्वचनं श्रुत्वा, क्रोधसंयुक्तं, ऋषिपुत्राः तं शशापुः— "चाण्डालः भविष्यसि!" इत्युक्त्वा, ते महात्मानः स्वाश्रमं प्रतिपेदिरे। रात्रौ गते तु राजा चाण्डालः अभवत्— कृष्णवासाः, कृष्णवर्णः, विकीर्णकेशः। चीरमालाभिः अलंकृतः, भस्मना लिप्तः, लोहाभरणधारी च, चाण्डालरूपिणं तं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः पलायिताः, नगरवासिनः अपि तं अन्वयुः। एक एव स राजा काकुत्स्थवंशजः, आत्मसंयमसम्पन्नः, निर्गतः। सः अह्निशेषे, दुःखितः, विश्वामित्रं तपस्विनं उपससार। विश्वामित्रः तं निष्फलतां प्राप्तं दृष्ट्वा, चाण्डालरूपिणं राजानं दयया निरीक्ष्य, दयार्द्रचित्तः धर्मात्मा महातपाः इदं वचनम् अब्रवीत्— "स्वस्ति ते अस्तु," इति राजानं भीमदर्शनं सम्बोध्य, "किमर्थं त्वया आगतम्, महाबाहो?" इति पप्रच्छ। "अयोध्याधिपते, श्रापात् त्वं चाण्डालः जातः," इत्युक्त्वा, राजा तद्वचनं श्रुत्वा, कृताञ्जलिः, वाक्यकुशलः, वाक्यविशारदं ऋषिं इत्युवाच— "गुरुणा तिरस्कृतः अस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। अभिलषितं न प्राप्य, प्रतिकूलं प्राप्तवान्; देहेन स्वर्गारोहणं मम साधय, सौम्य। शतं यज्ञानाम् अकर्त्वा अपि फलमपि न लभे; न कदापि मिथ्यावचनं उक्तवान्, न च वक्ष्यामि। दुःखितोऽपि धर्मे स्थितः, क्षत्रियधर्मं न परित्यजामि; नानायज्ञैः कृतैः प्रजाः धर्मेण रक्षिताः। वृद्धाः महात्मानः मम आचारप्रवृत्त्या तुष्टाः; धर्मे स्थित्वा यज्ञं कर्तुमिच्छामि। तथापि, श्रेष्ठर्षे, तैः वृद्धैः तुष्टिः न लभ्यते; दैवमेव परं मन्ये, पुरुषकारः व्यर्थः। सर्वं दैवबलात् नीयते; दैवमेव श्रेष्ठमार्गः। अहं दुःखितः, तव अनुग्रहं प्रार्थयन्, त्वया दैवबाधितस्य कार्यं कर्तव्यम्। अन्यत्र शरणं न यास्यामि, न च अन्यः मे आश्रयः; त्वया दैवं पुरुषकारेण अपाकर्तव्यम्।" तं चाण्डालरूपिणं राजानं दयार्द्रचित्तः कौशिकात्मजः मधुरं वाक्यं उवाच— "इक्ष्वाको, स्वागतं ते, वत्स; त्वं धर्मात्मा इति वेद्मि। शरणं दास्यामि, न भयम् अस्ति ते, नृपश्रेष्ठ। सर्वान् पुण्यकर्माणः ऋषीन् याजकांश्च आह्वास्ये; ततः त्वं राजन्, तृप्त्या यज्ञं करिष्यसि। यद्रूपं गुरुशापात् त्वयि प्राप्तम्, तेनैव रूपेण देहेन स्वर्गमरोहिष्यसि।