त्रिशङ्कुः स्वदेहेन देवतानां परमं स्थानमवाप्तुम् इच्छन्, महामुनिं वसिष्ठमाहूय तं स्वचित्तमभ्यनयत्। तदा महात्मना वसिष्ठेन "अशक्यम्" इति निगद्य, त्रिशङ्कुः तेन निराकृतः सन् दक्षिणदिशं प्रति जगाम। ततः स राजाऽभिप्रेतकार्यसिद्धये वसिष्ठस्य पुत्रान् यत्र दीर्घकालतपसः तिष्ठन्ति, तत्र जगाम। महातेजाः त्रिशङ्कुः तत्र तपःस्थितान्, मनोनिग्रहे स्थितान्, वसिष्ठस्य शतं पुत्रान् अपश्यत्। स तान् सर्वान् गुरुशिष्यपुत्रान् उपसंगम्य, एकैकशः प्रणम्य, लज्जया नम्रवदनः स्थितवान्। अञ्जलिं कृत्वा स महात्मनः तान् सर्वान् इत्युवाच— "शरणागतः अहम्, शरणदातॄन् शरणं प्रपन्नः। वसिष्ठेन महात्मना निराकृतोऽस्मि; यज्ञमहत्वे इच्छन्, यूयं मे अनुमतिं दातुम् अर्हथ। सर्वान् गुरुपुत्रान् अहम् अभिवाद्य, तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् शिरसा प्रणम्य याचे। सिद्ध्यर्थं मे यथाशक्ति यजमानत्वं कुरुत, येन अहम् देहसहितः स्वर्गलोकमवाप्नुयाम्। वसिष्ठेन निराकृतोऽहं, अन्यं मार्गं न पश्यामि, हे तपोधनाः, भवान् एव गुरुपुत्रेषु मे गतिः। सर्वेषां इक्ष्वाकूणां कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः पन्थाः; अतः तस्योत्तरं यूयं मम दैवतं।" त्रिशङ्कोः क्रुद्धवचः श्रुत्वा, वसिष्ठस्य शतं तपस्विनः पुत्राः तम् इदं प्राहुः— "सत्यगुरुणा निराकृतोऽसि, दुष्टचित्त! कथं पुनः अन्यशाखाम् उपगम्य अतिक्रान्तवान्? सर्वेषां इक्ष्वाकूणां कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः पन्थाः; सत्यवदनस्य वचः अतिक्रान्तुं न शक्यते। वसिष्ठेन 'अशक्यम्' इति उक्तम्; वयं कथञ्चित् यज्ञसंघटनं शक्नुमः। बालः असि, नरश्रेष्ठ! पुनः स्वपुरीं प्रतियाहि। वसिष्ठः त्रैलोक्यस्य अपि यज्ञं कर्तुं समर्थः, राजन्। कथं वयं तं अवमानयेम? तेषां क्रुद्धवचनं श्रुत्वा त्रिशङ्कुः पुनः उक्तवान्— 'मया वसिष्ठेन निराकृतम्, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। अन्यं मार्गं गमिष्यामि, भवद्भ्यः नमः।' तस्य दुःसाध्यवचः श्रुत्वा, ते क्रुद्धाः ऋषिपुत्राः तम् शशापुः— 'चाण्डालत्वं गच्छ!' इति। एवमुक्त्वा ते महात्मानः स्वमाश्रमं प्रतिपेदिरे। रात्र्यां व्यतीतायां, स राजा चाण्डालः अभवत्— कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विकीर्णकेशः। चीरमाल्यधारी, भस्मलिप्तः, लोहभूषणभूषितः, चाण्डालरूपेण तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे पलायिताः; नगरवासिनः अपि तं त्यक्त्वा ययुः। काकुत्स्थवंशजः स राजा एकाकी परमसंयमी निर्गतः। सः रात्रौ दिवा च दग्धः, तपस्विनं विश्वामित्रं उपससार; विश्वामित्रः तं निष्फलमुपगतम् अपश्यत्। स मुनिः चाण्डालरूपेण तं राजानं दृष्ट्वा, दयया सम्प्रेरितः, करुणया तं वाक्यमुवाच— "स्वस्ति ते अस्तु," इति तं भयानकदर्शनं राजानम् अब्रवीत्— "कस्मात् त्वं आगतः, महाबाहो?" अयोध्याधिपते, ऋषिपुत्रशापेन त्वं चाण्डालत्वं प्राप्तः। तद्वचनं श्रुत्वा राजा चाण्डालरूपः अभवत्। स राजा अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यकुशलः, वाक्यविदां श्रेष्ठं विश्वामित्रं प्रति उवाच— "गुरुणा निराकृतः अस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि। इच्छितं न लब्धम्, विपरीतमुपस्थितम्; देहसहितः स्वर्गारोहणं मे देहि, सौम्य। शतयज्ञकृतापि न फलं लभे; न कदापि मिथ्यावचनं मया उक्तम्, न च वक्ष्यामि। क्लेशितोऽपि धर्मे स्थितः, क्षत्रधर्मं पालनम्; नानायज्ञैः प्रजाः धर्मेण रक्षिताः। महात्मानः वृद्धाः मया संतुष्टाः, धर्मे यत्नं कृत्वा यज्ञे इच्छामि। तथापि वृद्धाः, ऋषिश्रेष्ठ, न तृप्यन्ति; दैवमेव परं मन्ये, पुरुषकारं तु व्यर्थम्। सर्वं दैवबलात् बाध्यते, दैवमेव श्रेष्ठः पन्थाः। मया दुःखितेन तव अनुग्रहः प्रार्थ्यते, दैवबाधितस्य कर्मणि त्वं साहाय्यं कर्तुमर्हसि। अन्यत्र शरणं न गमिष्यामि, न च अन्यः शरणदाता अस्ति; त्वं स्वपुरुषकारेण दैवं अपि अपाकर्तुम् अर्हसि।" तदा दयया सम्प्रेरितः कौशिकः सौम्यवचनं राजानं चाण्डालरूपं प्रति उवाच— "इक्ष्वाको, स्वागतम्, वत्स! त्वं धर्मात्मा इति जानामि। अहं त्वां रक्षामि, मा भैः, राजश्रेष्ठ। सर्वान् पुण्यकर्मणः महर्षीन् यज्ञसहायान् आह्वास्ये; ततः त्वं यज्ञं सम्पूर्णसन्तोषेण करिष्यसि।