इक्ष्वाकुवंशवर्धनः त्रिशङ्कुः किल, कीर्त्या विश्रुतः, एकदा चिन्ताम् आपन्नः—"अहं स्वशरीरेण देवानां परमं पदम् अवाप्स्यामि, यज्ञं च करिष्यामि," इति। सः महर्षिं वसिष्ठं आहूय स्वस्य मनोरथं निवेदयामास। तु वसिष्ठेन महात्मना "अशक्यम्" इति प्रत्युक्तः, तेन प्रतिनिर्दिष्टः त्रिशङ्कुः दक्षिणां दिशं प्रति प्रतस्थे। ततः सः राजा तस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थं वसिष्ठस्य पुत्रान् उपससार, ये दीर्घकालं तपः कुर्वन्तः, मनः स्थिरत्वेन युक्ताः आसन्। त्रिशङ्कुः महातेजाः तान् तपस्विनः शतं वसिष्ठपुत्रान् अपश्यत्, ये दीप्तिमन्तः आसन्। सः सर्वान् गुरुपुत्रान् उपगम्य, प्राञ्जलिः, नम्रः, किञ्चिद् लज्जितः, अवन्दत। ततोऽसौ सर्वान् महात्मनः प्राञ्जलिः प्रणम्य, "शरणार्थी अहम्, शरणदातॄणां शरणं प्राप्तः," इति निवेदयामास। "महात्मना वसिष्ठेन निराकृतः अहम्; महायज्ञस्य कामना मम, तद् युष्माभिः अनुमतिः दातव्या," इति सः उवाच। "अहं सर्वान् गुरुपुत्रान् पूजयामि, तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् शिरसा प्रणम्य याचे।" "युष्माभिः, कार्यसिद्धये, एकचित्तेन मम यज्ञे कर्तव्यम्, येन अहं देवलोकं शरीरेण गच्छेयम्।" "वसिष्ठेन निराकृतः, अन्यं मार्गं न पश्यामि, हे तपस्विनः, गुरुपुत्रेभ्यः ऋते।" "इक्ष्वाकुषु हि सर्वेषु कुलपुरोहितः परमं पन्थानं; तस्मात् तस्य अनन्तरं यूयं मम दैवतम्," इति सः निवेदयामास। एवं त्रिशङ्कोः वचनानि श्रुत्वा, क्रोधसमन्वितानि, वसिष्ठस्य शतं पुत्राः राजानं प्रत्युवाचुः—"त्वं सत्येन गुरुणा परित्यक्तः, पापबुद्धे, कथं तर्हि अन्यं शाखां समाश्रितवान्?" "इक्ष्वाकुषु हि सर्वेषु कुलपुरोहितः परमः पन्थाः, तस्य सत्यवदिनः वचनं लङ्घयितुं न शक्यते।" "भगवान् वसिष्ठः 'अशक्यम्' इति उक्तवान्, वयं तु कथञ्चित् यज्ञं सम्पादयितुं समर्थाः।" "बालोऽसि, नरश्रेष्ठ, पुनः स्वनगरे प्रतिगच्छ; सः भगवाँस्सर्वत्र यज्ञं कर्तुं समर्थः, त्रैलोक्यस्यापि।" "कथं वयं तं अवमानयेम?" इति तेषां क्रोधयुक्तं वचनं श्रुत्वा, पुनः राजा तान् प्रत्युवाच—"भगवता निराकृतः अस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि।" "अन्यं मार्गं अन्विष्यामि, भवद्भ्यः स्वस्ति।" इत्युक्त्वा, तेषां तद् घोरं वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठपुत्राः क्रोधात् तम् शशापुः—"चाण्डालो भव!" इत्युक्त्वा, ते महात्मानः स्वाश्रमं प्रत्ययुः। ततः रात्र्यां व्यतीतायाम्, राजा चाण्डालः अभवत्—कृष्णवासाः, कृष्णवर्णः, वित्रस्तकेशः, चीरमालाभरणः, भस्मनिषिक्तः, लौहाभरणधारी च। तं चाण्डालरूपिणं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः, नगरजनाः च, सहसा पलायिताः; स तु काकुत्स्थवंशजः राजा, एकाकी, उत्तमधृत्या युक्तः, निर्गतः। सः दुःखेन दग्धः, दिवानिशं, विश्वामित्रं तपस्विनं उपससार। विश्वामित्रः तं निष्फलरूपेण दृष्ट्वा, चाण्डालरूपिणं दृष्ट्वा, कृपया सम्प्रेरितः, धर्मात्मा महातपाः, तस्य कृपया इदं वचनम् उक्तवान्—"भवतु ते कल्याणम्," इति। "किं कारणं आगतः असि, महाबाहो?" इति पप्रच्छ। "अयोध्याधिप, शापात् त्वं चाण्डालः अभवः," इति श्रुत्वा, राजा चाण्डालरूपः अभवत्। स तु राजा प्राञ्जलिः, वाक्यकुशलः, वाक्यविशारदं मुनिं उवाच—"गुरुणा निराकृतः अस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि।" "इष्टं न प्राप्य, विपरीतम् आपन्नः अस्मि; शरीरेण स्वर्गं यास्यामि, सौम्य।" "शतयज्ञं कृत्वापि, फलं न लभे; न कदापि मिथ्या उक्तवान्, न च वक्ष्यामि।" "क्लिष्टः अपि, सौम्य, क्षत्रधर्मं न जहामि; नानायज्ञैः कृतैः, धर्मेण जनाः रक्षिताः।" "महात्मानः वृद्धाः मम आचारेण तुष्टाः; धर्मे यत्नं कृत्वा, यज्ञकामः अस्मि।" "तथापि, मुनिवरे, वृद्धाः न तुष्टाः; दैवं परमं मन्ये, पुरुषकारः निरर्थकः।" "दैवेन सर्वं बलात्कृतम्; दैवमेव परमं पन्थानं। अहं दुःखितः, भवतः प्रसादं याचे; दैवबाधितस्य मे कार्यं कर्तव्यम्।" "न अन्यं शरणं गमिष्यामि, न अन्यः मे आश्रयः; स्वप्रयत्नेन दैवं निवर्तयितुम् अर्हसि।" एवं कृपया प्रेरितः, कौशिकसुतः, तं चाण्डालरूपिणं राजानं मधुरं वचनम् उवाच—"इक्ष्वाको, स्वागतम्, पुत्र; धर्मज्ञस्त्वं मे विदितः। अहं ते शरणं दास्यामि, न ते भयं, नरश्रेष्ठ।