राजन्, अद्य त्वं रमस्व, मद्यं पिब, शोकं विहाय यथायोग्यं कुरु। यदा अहं रामं यमलोकं प्रेषयिष्यामि, तदा सीता चिरं तव वशे स्थास्यति। अथ वाल्मीकि-महर्षेः श्रीरामायणे युद्धकाण्डे चतुर्षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। बलवान् दीर्घबाहुः अतिकायस्य वचनं श्रुत्वा महोदरः कुम्भकर्णाय प्रत्युवाच। कुम्भकर्णवंशसम्भूतः त्वं साहसी सामान्यबुद्धिः च, अहंकारात् सर्वेषु कार्येषु कर्तव्यं न अवगच्छसि। न तु राजा धर्माधर्मं न जानाति, कुम्भकर्ण; त्वं तु बाल्याद् धृतः केवलं वक्तुम् इच्छसि। राक्षसश्रेष्ठः स्वस्य परस्य च स्थानं, वृद्धिं, क्षयं, कालदेशयोः यथायोग्यं विन्यासं जानाति। यः बुद्धिमान्, स कथं तव इव सामान्यबुद्ध्या, वृद्धजनान् सेवया विना, असंयतं वचनं ब्रूयात्? यद् धर्मार्थकामं पृथक् उपयुञ्जीषे, तस्य लक्षणं त्वं स्वभावतः न अवगच्छसि। सर्वस्य कारणस्य कृत्यं प्रयोजनम्; तत्र कर्मणां फलम् तेषां स्वभावानुसारं श्रेष्ठं वा हीनं वा भवति। धर्मार्थौ उत्तमं फलम् ददातः, अधर्मानर्थौ तु अनिष्टं फलम् जनयतः। मनुष्याः लोके परत्र च फलं प्राप्य कृत्यं कुर्वन्ति; कामपरायणः अपि शुभं कर्म प्राप्नोति। राजा यद् हृदि निश्चितवान्, तत् अस्माकं मन्त्रः; शत्रोः प्रति साहसस्य किम् अत्र? यत् त्वं एकस्य गमनस्य कारणं उक्तवान्, तत्र यद् अनौचित्यं तद् वक्ष्यामि। त्वं कथं एकाकी राघवं जयिष्यसि, येन पूर्वं जनस्थानस्थाः बलवन्तः राक्षसाः हताः? ये बलवन्तः राक्षसाः तेन जनस्थाने पराजिताः, तान् त्वं नगरे न पश्यसि, सर्वे भयभीताः। दशरथस्य पुत्रं रामं, क्रुद्धसिंहमिव, सुप्तसर्पमिव, त्वं जाग्रयितुम् इच्छसि। कः तं तेजस्विनं, क्रोधे भीमं, मृत्युसमानं, समीपं गन्तुं शक्नोति? शत्रुं प्रति सर्वं अनिश्चितं, पितः, एकस्य गमनं मया न अनुमोदितम्। यः साधनविहीनः, समृद्धं शत्रुं जेतुम् इच्छेत्, स साधारणः, स्वजीवनस्य निश्चितं जोखिम् स्वीकुर्यात्। राक्षसश्रेष्ठः, मनुष्यानां मध्ये समः नास्ति, त्वं कथं इन्द्रसूर्यसमं तं युद्धाय इच्छसि? एवं क्रुद्धं कुम्भकर्णं उक्त्वा महोदरः राक्षससमूहे रावणं लोकभीषणं उवाच। वैदेहीं गृहीत्वा किम् विलम्बः? यदि इच्छसि, सीता तव वशे तत्क्षणमेव आगच्छेत्। अहं उपायं चिन्तितवान्, येन सीता तव समीपं आगच्छेत्; यदि तव मनसि रोचते, राक्षसराज, तद् शृणु। घोषय, अहं द्विजिह्वः संह्रदि कुम्भकर्णः वितर्दनः च—एते पञ्च—रामं हन्तुं निर्गच्छन्ति। ततः सर्वशक्त्या युद्धं कृत्वा, यदि शत्रून् जयामः, तदा उपायस्य आवश्यकता न। यदि शत्रुः जीवति, युद्धात् प्रत्यागत्य, ततः तव मनसि यः उपायः निश्चितः, तं अनुसरिष्यामः। युद्धात् रक्तसिक्ताः, रामनामाङ्कितबाणैः विद्धाः, इह प्रत्यागमिष्यामः। 'राघवः लक्ष्मणः च अस्माभिः उपभुक्तौ' इति त्वदीयं पादौ गृहीत्वा कामं पूरयिष्यामः। ततः नगरे सर्वत्र गजपीठात् घोषय, राजन्, रामः भ्राता च सैन्येन सह हतौ। ततः नामसुखेन प्रमुदितः, शत्रुनिग्रहेण, दास्येभ्यः भोगान्, परिचारकान्, सुखानि, धनं च वितर। वीराणां माल्यं, वस्त्रं, अनुलेपनं, योधेभ्यः पेयं च वितर; त्वं अपि प्रमुदितः पिब। यदा सर्वत्र उत्सवः प्रसारितः, रामः मित्रैः राक्षसैः उपभुक्तः इति वार्ता व्याप्ता, तदा सीतां एकान्ते प्रवेश्य, सान्त्वय, धनधान्यसुखरत्नैः मोदय। एतया मायया, राजन्, या पुनः शोकं जनयति, रक्षकविहीनां अनिच्छन्तीं सीतां तव वशे आनयिष्यसि। प्रियं पतिं नष्टं दृष्ट्वा, शोकात्, स्त्रीणां च चपलतया, सा तव वशे आगच्छेत्। या पूर्वं सुखलालिता, सुखार्हा, दुःखेन पीडिता, तव आश्रयात् सुखं ज्ञात्वा, सर्वथा तव वशे भविष्यति। एषा बुद्धिपूर्विका वाणी—मम रूपेण रामस्य दर्शनादेव आपद् जायेत; अत्रैव तव सिद्धिः, चिन्ता न कुरु; महायुद्धेन न महत् सुखं प्राप्तव्यम्। सैन्ये सुरक्षिते, निश्चयविहीनं न स्यात्, शत्रुं जित्वा, नरपतिश्रेष्ठ, दीर्घकालं महत् यशः, धर्मः, ऐश्वर्यं, कीर्तिः च लभ्यते। अथ पंचषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। एवं उक्तः तिरस्कृतः च कुम्भकर्णः महोदरं प्रत्युवाच, ततः भ्रातृं रावणं राक्षसश्रेष्ठं अपि संबोधितवान्।