तदा महातेजाः देवैः सह ब्रह्मर्षिः विश्रुतः स विश्रान्तव्रतो विश्वामित्रः तपसा तव एव राजर्षिरिति ज्ञात्वा, तान् एवमुक्त्वा दिव्यतेजाः स देवैः सह जगाम। स जगतां प्रभुः ब्रह्मलोकं ब्रह्मणः स्थानं जगाम; तदनन्तरं विश्वामित्रः तद्वाक्यं श्रुत्वा किंचित् लज्जया शोकसन्तप्तचित्तः अभवत्। स महातपस्वी विश्वामित्रः, दुःखेन कोपेन च आक्रान्तः, उवाच—“मया महत्तपः कृतम्, तथापि राजर्षिरिति एव विज्ञायते। सर्वे देवाः, सर्वे ऋषिगणाः, मम तपसः फलम् नास्ति इति मन्ये।” इति निश्चयम् कृत्वा, स महातपस्वी, धर्मात्मा ककुत्स्थः, परमात्मा, तत्रैव तपः समारभत। तस्मिन्नेव काले, सत्यवादी जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, चिन्तयामास—“यज्ञं करिष्यामि, हे राघव!” “स्वशरीरेण देवलोकं प्राप्स्यामि।” इति निश्चित्य, वसिष्ठं आहूय, स्वमनोरथं निवेदयामास। तं वसिष्ठः महात्मा उवाच—“न शक्यम्।” वसिष्ठेन तिरस्कृतः स राजा दक्षिणदिशं जगाम। ततः स राजा तस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थम् वसिष्ठपुत्रान् अगच्छत्, ये दीर्घकालं तपश्चर्यायाम् आसन्। त्रिशङ्कुः, महातेजाः, तत्र शतं वसिष्ठस्य पुत्राणां तेजस्विनां तपस्विनां मनःस्थितान् अपश्यत्। स सर्वान् गुरुशिष्यान् अभिगम्य, पृथक् पृथक् प्रणम्य, किंचित् लज्जया नम्रवदनः तस्थौ। स सञ्जातसंकल्पः, कृताञ्जलिः, सर्वान् महात्मनः उवाच—“शरण्येभ्यः शरणं प्राप्तः अस्मि। वसिष्ठेन महात्मना निरस्तः, महायज्ञस्य कामनया, भवद्भिः अनुमतिः दातव्या।” “गुरुपुत्रान् अहम् अभिवादयामि, याचमानः ब्रह्मर्षिभ्यः, तपःस्थितेभ्यः, शिरसा प्रणम्य विनयेन प्रार्थये।” “सिद्ध्यर्थम्, यथायोग्यम्, युष्माभिः मे यज्ञः सम्पाद्यताम्, येन शरीरेण देवलोकं गच्छेयम्।” “गुरुणा निरस्तः अन्यः मार्गः न विद्यते, हे तपस्विनः, ऋते गुरुशिष्यान्।” “इक्ष्वाकुषु सर्वेषु कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः पन्थाः; तस्मात्, तस्योपरि, यूयं एव मम दैवतं।” इत्येवं त्रिशङ्कोः वचः श्रुत्वा, वसिष्ठस्य शतं पुत्राणां, क्रोधयुक्तम् वचः राजानम् ऊचुः—“त्वं स्वगुरुणा सत्येन निरस्तः, कथम् अन्यं शाखाम् अगमः?” “इक्ष्वाकुषु सर्वेषु कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः मार्गः; सत्यवदनस्य वचनं नातिक्रम्यते।” “भगवान् वसिष्ठः ‘न शक्यम्’ इति उक्तवान्; वयं तु कथञ्चित् यज्ञसमारम्भं कर्तुं शक्नुमः।” “त्वं बालः, नरश्रेष्ठ, पुनः स्वनगरे गच्छ। भगवाञ् वसिष्ठः त्रैलोक्यस्य अपि यज्ञं कर्तुं समर्थः, राजन्।” “कथं वयं तं अवमानयेम?” इत्येवं तेषां क्रोधयुक्तं वचनं श्रुत्वा— राजा पुनः तान् प्रति वचः उवाच—“गुरुणा निरस्तः अस्मि, तथा गुरुशिष्यैः अपि। अन्यं मार्गं अन्विष्यामि; भवतां स्वस्ति अस्तु, हे तपस्विनः।” इति तस्य वचः, भयानकसंकल्पम्, श्रुत्वा, ऋषिपुत्राः कोपात् शप्तवन्तः—“त्वं चाण्डालो भविष्यसि!” इति उक्त्वा, ते महात्मनः स्वाश्रमं प्रतिजग्मुः। रात्र्यां व्यतीतायाम्, स राजा चाण्डालः अभवत्—कृष्णवासाः, कृष्णवर्णः, विकीर्णकेशः। चीरमाल्यधारी, भस्मरूषितः, लौहाभरणधारी, चाण्डालरूपेण तं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः— सह नगरवासिभिः, राम, पलायिताः; स ककुत्स्थवंशजः राजा, एकः एव, आत्मसंयमयुक्तः, निर्गतः। दिनरात्रं संतप्तः, स विश्वामित्रं तपस्विनं उपससार; विश्वामित्रः, राजा निष्फलः जातः इति दृष्ट्वा— स मुनिः, चाण्डालरूपं राजानं दृष्ट्वा, कृपया तस्य हृदयं स्पृष्टम्; करुणया, स महातपस्वी, परमधर्मात्मा, इदं वचनम् अब्रवीत्— “भवतु ते कल्याणम्,” इति स राजा, भीषणरूपं दृष्ट्वा, उवाच—“किमर्थं आगतः, महाबाहो?” “अयोध्याधिप, शापेन त्वं चाण्डालः जातः;” इति उक्तं श्रुत्वा, राजा चाण्डालत्वं प्राप्तः। स राजा, कृताञ्जलिः, वाक्यकुशलः, वाक्यविदां श्रेष्ठं विश्वामित्रम् उवाच—“गुरुणा निरस्तः अस्मि, तथा गुरुशिष्यैः अपि। न तं कामं प्राप्नोमि, विपरीतम् आपन्नः अस्मि; शरीरेण स्वर्गं गन्तुम् इच्छामि, भद्रं ते।” “शतयज्ञं कृत्वापि, फलम् न लभे; न कदापि मिथ्यावादी, न भविष्यामि च। आपदि अपि, साधो, क्षत्रियधर्मम् अनुतिष्ठामि; नानायज्ञैः कृतैः, धर्मेण जनाः रक्षिताः।” “महात्मानः वृद्धाः मम आचरणेन संतुष्टाः; धर्मे धृतः, यज्ञकामः च। तथापि, महर्षे, वृद्धाः न तृप्ताः; दैवमेव परम्, पुरुषकारः निरर्थकः इति मन्ये।