यदा रावणस्य समीपे कुम्भकर्णः स्थितः, तदा सः स्वस्य कार्यं परमं धर्ममिति हृदि धारयन्, मित्रं तु तं मन्यते यः क्लिष्टस्य दुःखितस्य च साहाय्यं करोति। स एव बान्धवः यः अन्येषु नष्टेषु आगत्य सहाय्यं करोति; एवं कुम्भकर्णः कठोराणि निश्चयपूर्णानि वचनानि उक्तवान्। तस्य कोपमवगम्य, सः मृदु स्वरेण सौम्यं भाषां प्रायुक्तवान्, भ्रातरं च अतिव्याकुलं दृष्ट्वा सान्त्वनपूर्वकं वचः प्रोवाच—“श्रुणुष्व, राजन्, रिपूनां विजेता, यदहं वक्ष्यामि। पर्याप्तं दुःखस्य, राक्षसराज, क्रोधं त्यक्त्वा आत्मनः स्थैर्यं धारय। यावत् अहं जीवामि, एषः तव मनसि न स्थाप्यः; यस्य हेतोः त्वं दुःखितः, तं अहं विनाशयिष्यामि। किन्तु, सर्वदा हितमिव वक्तव्यम्, बान्धवभावात् भ्रातृस्नेहान्न च राजन्। यत् बान्धवः स्नेहेन कर्तुमर्हति, तत् अहं करिष्यामि; पश्य, शत्रूणां वधं युद्धे मया क्रियमाणं। अद्य त्वं महाबाहो, पश्य युद्धभूमौ रामं लक्ष्मणं च मया निहतान्, वानरसेनां च पलायमानाम्। अद्य मया युद्धात् रामस्य शिरः आनयित्वा त्वं हर्षं प्राप्स्यसि, सीता च दुःखमवाप्स्यति। अद्य लङ्कायां सर्वे राक्षसाः, येषां बान्धवा हता, रामस्य महत् प्रियं च निधनं द्रक्ष्यन्ति। अद्य शत्रून् विनिहत्य, ये शोकसन्तप्ताः स्वजनवधेन, तेषां अश्रूणि पिबामि। अद्य युद्धे सगरीवं वानराधिपतिं पर्वतसन्निभं पश्य, यः मेघवत् सूर्येण विकीर्णः। कथं त्वं, अनघ, अस्माकं राक्षसानां मया च परिवृतः, दशरथात्मजवधे समुत्सुकः सन्, दुःखितोऽसि? नूनं मां हत्वा राघवः त्वां हनिष्यति; राक्षसराज, आत्मनः दुःखं मम न स्यात्। यदि इच्छसि, अधुना मां आज्ञापय; त्वत्तः अन्यः कश्चन युद्धाय योग्यः न दृश्यते, अप्रतिमवीर्य। अहं तव महाशत्रून् विनाशयिष्यामि—इन्द्रं, यमं, अनिलं, वह्निं वा। कुबेरं वरुणं चापि शूलधरं पर्वतसमं देहम् वहन् युद्धे स्थास्यामि। इन्द्रः अपि मम तीक्ष्णदंष्ट्रस्य गर्जतः भीतः स्यात्; अथवा शस्त्राणि निक्षिप्य शत्रून् शीघ्रं सम्पीड्य। यो जीवितुमिच्छति, सः मम सम्मुखं न स्थातुमर्हति—न शूलधारी, न गदापाणिः, न खड्गी, न तीक्ष्णबाणधारी। यदि राघवः मम भुजवेगं सोढुं शक्नोति, तर्हि स्वयमेव वज्रिणमपि मम हस्ताभ्यां प्रहरतः हनिष्यामि। ततः मम बाणधारा राघवस्य रक्तं पिबन्ति; राजन्, अहं यत्र अस्मि, तत्र त्वं चिन्तां मा कुरु। एवं शत्रुविनाशाय अहं सज्जः अस्मि; रामस्य भीषणं भयम् उत्सृज्य, तम् युद्धे हनिष्यामि। राघवः, लक्ष्मणः, महाबलिः सुग्रीवः, राक्षसवधाय हनुमान्, येन लङ्का दग्धा च—एते वानराश्च युद्धे मया भक्षिता भविष्यन्ति; तव अतुलं महत् यशः दातुमिच्छामि। यदि त्वं इन्द्रात्, अथवा स्वयंभुवः अपि, भीतः असि, तर्हि तमः यथा सूर्यः, तथा तान् अहं विनाशयिष्यामि। देवाः अपि मम कोपेन पृथिव्यां पतिताः स्युः; यमं निगृह्य वह्निं च भक्षयामि। सूर्यं ताराभिः सहितं भूमौ क्षिपामि; शतक्रतुम् हत्वा वरुणालयं पिबामि। पर्वतान् चूर्णयिष्यामि, पृथिवीं विदारयिष्यामि—एषः कुम्भकर्णस्य दीर्घकालं सुप्तस्य बलम्। सर्वे भूतानि अद्य मया सम्पूर्णं भक्ष्यमाणानि पश्यन्तु; तथापि स्वर्गः अपि मम तृष्णां न पूरयेत्। दशरथस्य पुत्रं हत्वा महत् सुखं प्राप्स्यामि; रामं लक्ष्मणं च निहत्य सर्वान् वानरश्रेष्ठान् भक्षयिष्यामि। अतः भुञ्जस्व, राजन्, अद्य मद्यं पिब; यथोचितं कुरु, शोकं त्यक्त्वा। यदा रामं यमलोकं प्रेषयिष्यामि, तदा सीता चिरकालं तव वशे स्थास्यति। एवं कुम्भकर्णस्य वचः श्रुत्वा, अतिकायेन उक्तं बलवत् महाबाहुना, तदा महोदरः कुम्भकर्णं प्रत्युवाच। कुम्भकर्णवंशसम्भूत, त्वं धैर्यशीलः सामान्यबुद्धिः च; अहंकारात् त्वं सर्वेषु कार्येषु यथायोग्यम् न वेत्सि। न हि राजा धर्माधर्मयोः अज्ञानवान्, कुम्भकर्ण; त्वं तु बाल्याद् धृष्टः, वक्तुमेव इच्छसि। यो राक्षसश्रेष्ठः, सः आत्मनः परस्य च देशे, वृद्धौ, हानौ, यथाकालं यथायोग्यं च जानाति। कः पण्डितः, यथा त्वं, सामान्यचेतसा, वृद्धसेवां विना दुर्वचनानि ब्रूयात्? धर्मार्थकामान् ये पृथक् वदन्ति, तेषां स्वभावतः तेषां लक्षणानि ज्ञातुं न शक्यन्ते। सर्वेषां कार्याणां कारणम् एव; तत्र तु कर्मणां फलं श्रेष्ठम् अथवा हीनं स्वभावतः भवति। एवं तत्र राक्षससभायां, कुम्भकर्णस्य महद् प्रतिज्ञावचनं श्रुत्वा, महोदरः तं यथोचितं नीतिवचनैः प्रत्युवाच।