फलानि मूलानि च भक्षयन्, आत्मनिग्रहे स्थितः, परमं तपः आचरन् स तदा। ततः सत्यधर्मनिष्ठाः पुत्राः तस्य जाताः। हव्यस्पन्दः, मधुस्पन्दः, दृढनेत्रः महारथः च, तस्य पुत्राः अभवन्। सहस्रवर्षे पूर्णे, ब्रह्मा लोकपितामहः, विश्वामित्रं तपसा संपन्नं मधुरं वचनं अब्रवीत्— “राजर्षिणां लोकाः तपसा त्वया जिताः, हे कुशिकात्मज। अस्य तपसः प्रभावेन त्वां राजर्षिं विद्मः।” इति उक्त्वा, स महातेजाः देवैः सह गच्छन् दिवं जगाम। सर्वलोकनाथः ब्रह्मलोकं प्रविष्टः। विश्वामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा, लज्जया किंचित् विषण्णः अभवत्। स महातपस्वी दुःखेन क्रोधेन च अभिभूतः इदं वचनं उवाच— “अहं महत्तपः कृतवान्, तथापि राजर्षिः इति एव ज्ञातः। सर्वे देवाः, सर्वे ऋषिगणाः, मम तपसः फलम् नास्ति इति मनसि निश्चित्य, स धर्मात्मा काकुत्स्थः, परमात्मा, पुनः तपः आचरन्।” तस्मिन्नेव समये, सत्यवचनः जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, तस्य चित्ते अभवत्— “अहं यज्ञं करिष्यामि, रघुनन्दन। देवानां परमं स्थानं स्वदेहेन प्राप्स्यामि।” स वसिष्ठं आह्वयन्, स्वं अभिप्रायं निवेदयामास। वसिष्ठः महात्मा तम् उवाच— “असाध्यम्।” वसिष्ठेन निरस्तः, स दक्षिणदिशं प्रस्थितः। ततः तस्य कर्मसिद्ध्यर्थं, राजा वसिष्ठपुत्राणां समीपं गतः, यत्र दीर्घकालं तपः कुर्वन्तः तपस्विनः स्थिताः। त्रिशङ्कुः महातेजाः, शतं वसिष्ठस्य पुत्राणां दीप्तिमन्तं तपःस्थं दृष्टवान्। स सर्वान् गुरुपुत्रान् अभिगम्य, एकैकं नमस्कृत्य, लज्जया नम्रवदनः स्थितः। स अञ्जलिं कृत्वा, सर्वान् महात्मनः उवाच— “शरणागतः अहं युष्मत्समीपं आगतः, शरणदातृभ्यः शरणं याचन्। वसिष्ठेन महात्मना निरस्तः अस्मि, महायज्ञं कर्तुम् इच्छन्, युष्माभिः अनुमतिः दातव्या। सर्वान् गुरुपुत्रान् पूजयन्, याचन्, शिरसा नमन्, ब्राह्मणान् तपःस्थितान् प्रार्थयामि। युष्माभिः, सिद्ध्यर्थं, एकचित्तेन मे यज्ञः संपादनीयः, यथा अहं देहेन देवलोकं प्राप्नुयाम्। वसिष्ठेन निरस्तः, अन्यं मार्गं न पश्यामि, तपस्विनः, गुरुपुत्रेभ्यः अन्यः मार्गः नास्ति। सर्वेषु इक्ष्वाकुषु, कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः मार्गः; तस्मात्, तस्य पश्चात्, युष्माकं देवत्वं मम।” इत्येतत् श्रुत्वा, राम, त्रिशङ्कुना क्रोधयुक्तं वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठस्य शतं पुत्राणां राजानं प्रति वचनं अब्रुवन्— “गुरुणा सत्यम् उक्तं, त्वं दुष्टबुद्धिः निरस्तः; कथं अन्यं शाखां उपगच्छसि? इक्ष्वाकुषु, कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः मार्गः; सत्यवचनस्य वचनं लङ्घयितुं न शक्यते। महर्षिः वसिष्ठः ‘असाध्यम्’ इति उक्तवान्; तु वयं किञ्चित् यज्ञं संकल्पयामः। बालः त्वं, नरश्रेष्ठ, पुनः स्वनगरं गच्छ। वसिष्ठः त्रिलोक्यस्य अपि यज्ञं कर्तुं समर्थः, राजन्। कथं तं अवमानयेम? इत्येतत् श्रुत्वा, त्रिशङ्कुः पुनः वचनं उवाच— ‘गुरुणा निरस्तः, गुरुपुत्रैः अपि निरस्तः। अन्यं मार्गं यास्यामि। भवतां नमः।’ ऋषिपुत्राणां तद्वचनं श्रुत्वा, तैः क्रोधात्, त्रिशङ्कुः शप्तः— “त्वं चाण्डालः भविष्यसि।” इति उक्त्वा, ते महात्मनः स्वाश्रमं गताः। रात्र्यां गते, राजा चाण्डालः अभवत्— कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विकृतकेशः। चीरमाल्यैः अलङ्कृतः, भस्मना लिप्तः, लौहाभरणधारी च। तं चाण्डालरूपं दृष्ट्वा, तस्य मन्त्रिणः, नगरवासिनः च, समस्ताः पलायिताः। काकुत्स्थवंशजः राजा, एकः, आत्मनिग्रहे स्थितः, निर्जनः गतः। दिवा-निशं दह्यमानः, स विश्वामित्रं तपस्विनं अभ्यगच्छत्। विश्वामित्रः तं निष्फलं दृष्ट्वा, दयया सन्तप्तः, धर्मिष्ठः महातपस्वी, तं उवाच— “शुभं ते अस्तु,” इति राजानं विकृतरूपं दृष्ट्वा। “कस्मात् आगतः, महाबाहो?” इति पप्रच्छ। “आयोध्याधिप, शापेन त्वं चाण्डालः अभवः,” इत्येतत् श्रुत्वा, राजा चाण्डालः अभवत्। अञ्जलिं कृत्वा, राजा वाक्यकुशलः, वाक्यविदां श्रेष्ठं विश्वामित्रं उवाच— “गुरुणा निरस्तः, गुरुपुत्रैः अपि निरस्तः। इच्छा न प्राप्ता, विपरीतं प्राप्तम्; देहेन स्वर्गं प्राप्नुयाम्, सौम्य। शतं यज्ञं कृतवान्, तथापि फलम् न लभे। न कदापि मिथ्या उक्तवान्, न च भविष्यामि।