ततः दक्षिणदिशं प्रस्थितः स राजा स्वभार्यया सह, हे राघव, तत्र महातपस्वी विश्वामित्रः अत्यन्तं कठिनं तपः आरब्धवान्। फलमूलभोजनं कृत्वा, आत्मसंयमं आस्थाय, परमं तपः अनुष्ठाय, सत्यधर्मनिष्ठाः पुत्राः तस्य अभिजज्ञिरे। तेषां नामानि हविṣ्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रः महारथः च। यदा सहस्रवर्षाणि पूर्णानि, तदा ब्रह्मा लोकपितामहः विश्वामित्रं तपःसम्पदं मधुरवचनैः सम्बोधयामास— "राजर्षिपदानि तपसा त्वया जितानि, हे कुशिकात्मज। अस्य तपसः फलात् त्वां राजर्षिरिति विज्ञायामः।" इत्युक्त्वा स महाद्युतिः ब्रह्मा देवैः सह स्वलोकं जगाम। विश्वामित्रः ब्रह्मणः वाक्यं श्रुत्वा लज्जया किंचित् विषण्णः अभवत्। तदा महातपस्वी दुःखक्रोधाभिभूतः इदं वचनं प्रोवाच— "अहं महत्तपः कृतवान्, तथापि राजर्षिरिति एव ज्ञातः। सर्वे देवाः, सर्वे ऋषिगणाः, तपसः फलः नास्ति इति मन्ये।" एवं मनसि निश्चित्य, स महातपस्वी तपः पुनः आरब्धवान्। एतस्मिन्नेव काले, सत्यवाक्यः जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, तस्य मनसि विचारः उत्पन्नः— "अहं स्वशरीरेण देवलोकं प्राप्नोमि।" स वसिष्ठं आह्वयित्वा तं भावं निवेदितवान्। वसिष्ठः महात्मा तं असम्भवमिति उक्तवान्। वसिष्ठेन तिरस्कृतः त्रिशङ्कुः दक्षिणदिशं प्रस्थितः। ततः तस्य कार्यसिद्ध्यर्थं स राजा वसिष्ठस्य पुत्रान् अगच्छत्, ये दीर्घकालं तपस्यन्तः तत्र स्थिताः। त्रिशङ्कुः महातेजाः तत्र शतं वसिष्ठपुत्राणां तपस्यन्तं, दृढनिश्चयान्, ददर्श। तान् सर्वान् महात्मनः समीपमागतः, एकैकं नमस्कृत्य, लज्जया नम्रवदनः तस्थौ। स सञ्जातान्जलिः सर्वान् महात्मनः इदं वचनं उवाच— "शरणागतः अहं शरणं याचमानः आगतः। वसिष्ठेन महात्मना तिरस्कृतः अस्मि; महायज्ञाय इच्छन्, भवन्तः अनुमतिं ददातु।" "गुरुपुत्रान् अहं नमस्कृत्य याचे; तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् शिरसा नमस्कृत्य प्रार्थये। कार्यसिद्ध्यर्थं यज्ञकर्मणि यथायोग्यं यजनं कुरुत, यथा अहं स्वशरीरेण देवलोकं प्राप्नोमि। वसिष्ठेन तिरस्कृतः अन्यं मार्गं न पश्यामि, हे तपस्विनः, गुरुपुत्रैः एव। सर्वेषु इक्ष्वाकुषु कुलपुरोहितः उत्तमः मार्गः; तस्मात् तस्य अनन्तरं भवन्तः एव मम दैवतम्।" एवं कृत्वा, श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते, तस्य श्रवणाय राघव त्वं श्रुणु। ततः, हे राम, त्रिशङ्कोः क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठपुत्राः शतं राजानं इदं वचनं ऊचुः— "गुरुणा सत्यवाचिना तिरस्कृतः त्वं दुष्टबुद्धिः; कथं अन्यां शाखां आगतः?" "सर्वेषु इक्ष्वाकुषु कुलपुरोहितः उत्तमः मार्गः; सत्यवाचिनः वचनं लङ्घयितुं न शक्यते।" "वसिष्ठः असम्भवमिति उक्तवान्; किन्तु यज्ञसमारोहणं कर्तुं वयं किंचित् समर्थाः।" "त्वं बालः, हे नरश्रेष्ठ, पुनः स्वपुरीं गच्छ। वसिष्ठः त्रैलोक्यस्य अपि यज्ञं कर्तुं समर्थः, हे राजन्।" "कथं वयं तं अपमानयेम?" तेषां क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा, त्रिशङ्कुः पुनः तान् इदं वचनं उवाच— "गुरुणा तिरस्कृतः अस्मि, तथा गुरुपुत्रैः अपि। अन्यं मार्गं अन्वेष्यामि। भवतोः नमः, हे तपस्विनः।" तस्य भयानकं वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठपुत्राः अत्यन्तं क्रुद्धाः तं शप्तवन्तः— "त्वं चाण्डालः भविष्यसि!" इत्युक्त्वा, तैः महात्मभिः स्वाश्रमं गतं। रात्र्यां गतम्, राजा चाण्डालरूपः अभवत्— कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विकृतकेशः। चीरमाल्यधारी, भस्माङ्कितः, लौहभूषणभूषितः। तं चाण्डालरूपं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः नगरजनः च भयात् पलायिताः। काकुत्स्थवंशजः राजा एकाकी, आत्मसंयमं आस्थाय, गच्छन्। दिवानिशं दग्धः, स विश्वामित्रं तपस्विनं उपगच्छत्। विश्वामित्रः तं निष्फलरूपं दृष्ट्वा, तस्य चाण्डालरूपं दृष्ट्वा, दयया कम्पितः अभवत्। तदा दयालुस्तपस्वी धर्मात्मा तं इदं वचनं उवाच— "शुभं ते अस्तु," इति राजा भयानकरूपं दृष्ट्वा। "कस्माद् आगतः, हे महाबाहो?" "हे अयोध्यानाथ, शापेन त्वं चाण्डालः अभवः।" तद्वचनं श्रुत्वा, राजा चाण्डालः अभवत्। स सञ्जातान्जलिः, वाक्यकुशलः, वाक्यविदां श्रेष्ठं इदं वचनं उवाच— "गुरुणा तिरस्कृतः अस्मि, तथा गुरुपुत्रैः अपि। इच्छितं न लब्ध्वा, विपरीतम् प्राप्तम्। कृपया, अहं स्वशरीरेण स्वर्गं प्राप्नोमि, हे सौम्य।" एवं त्रिशङ्कुः, महातपस्विनं विश्वामित्रं शरणं गतः, तस्य कृपया स्वर्गारोहणं याचितवान्।