ततः शोकदुःखदग्धहृदयः स राजा, निजं पराजयं स्मरन्, महात्मनः वैरभावं गत्वा पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं चकार। स तु दक्षिणां दिशं स्वभार्यया सह जगाम, तत्र महातपस्वी विश्वामित्रः कठोरं तपः समारभत। फलमूलाशनः, जितेन्द्रियः, परमं तपः कुर्वन्, तस्मात् सत्यधर्मपरायणाः पुत्राः तस्य जाताः—हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रश्च महारथः। सहस्रवर्षसमाप्तौ ब्रह्मा लोकपितामहः मधुरं वचनं तपःसम्पदं विश्वामित्रं प्रति उवाच—"राजर्षिभिः तपसा लोका त्वया जिताः, हे कौशिक। अस्य तपसः प्रभावेण त्वां राजर्षिं विद्मः।" इत्युक्त्वा स महातेजाः ब्रह्मा देवैः सह स्वलोकं ययौ। लोकानां परमो नाथः ब्रह्मलोकं गतः; विश्वामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा लज्जया किंचित् विषण्णः अभवत्। स महातपस्वी, महान् शोककोपाभिभूतः, इदं वचनम् उवाच—"मया महत्तपः कृतं, तथापि केवलं राजर्षिरिति मां विदुः। सर्वे देवाः, सर्वे ऋषिगणाश्च—मम तपसः फलमस्ति न वा?" इति चिन्तयन्, स धर्मात्मा काकुत्स्थः परमात्मा तत्रैव तपः समारभत। तस्मिन्नेव काले त्रिशङ्कुः सत्यवादी जितेन्द्रियः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, मनसा चिन्तयामास—"अहं स्वशरीरेण देवानां परमं स्थानं प्राप्स्यामि।" स वसिष्ठं आहूय स्वमिच्छां प्रकटयामास। वसिष्ठेन महात्मना "अशक्यम्" इति उक्तः, त्रिशङ्कुः दक्षिणां दिशं प्रति प्रस्थितः। ततः स राजा तस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थं वसिष्ठस्य पुत्रान् यत्र दीर्घतपसः तपस्यन्ति, तत्र जगाम। त्रिशङ्कुः महातेजाः शतं वसिष्ठपुत्राणां तपःस्थितान् ददर्श। स सर्वान् महात्मनः गुरुपुत्रान् उपेत्य, प्रत्येकं प्रणम्य, किञ्चित् लज्जया नम्राननः स्थितः। स सञ्जाताञ्जलिः सर्वान् महात्मनः इदम् उवाच—"शरणागतः अस्मि, शरणदाः भवन्तः, शरणं याचे। वसिष्ठेन महात्मना त्यक्तः अस्मि, महायज्ञकामः, भवन्तः अनुमतिं ददातु। अहं गुरुपुत्रान् सर्वान् पूजयामि, तपःस्थितान् ब्राह्मणान् शिरसा वन्दे। सिद्ध्यर्थं एकचित्तेन मम यज्ञानुष्ठानं कुरुत, येन अहं देवलोकं शरीरेण प्राप्नुयाम्। वसिष्ठेन त्यक्तः अन्यं मार्गं न पश्यामि, गुरुपुत्राः एव आश्रयः। इक्ष्वाकुवंशे कुलपुरोहितः एव परमार्गः, तस्मात् तस्योत्तरं भवन्तः मम दैवतम्।" एवमुक्ते, श्रीराम, क्रोधसंयुक्तं त्रिशङ्कोः वचनं श्रुत्वा वसिष्ठस्य शतं पुत्राः राजानं प्रति इदं वचनम् ऊचुः—"त्वं, दुर्मते, सत्यगुरुणा परित्यक्तः, कथं पुनः अन्यं शाखाम् उपागतः? इक्ष्वाकुवंशे कुलपुरोहितः एव परमार्गः, सत्यवाचः वचनं लङ्घयितुं न शक्यते। भगवतः वसिष्ठस्य 'अशक्यम्' इति वचनं श्रुत्वा, वयं कथं यज्ञं समारभेम? त्वं बालः, पुरुषश्रेष्ठ, पुनः स्वपुरीं प्रतिगच्छ। भगवाँस्स्वयं त्रैलोक्यस्य यज्ञानुष्ठानं कर्तुं समर्थः। कथं वयं तं अवमानयेम?" इत्युक्त्वा, तेषां वचनं श्रुत्वा, राजा पुनः तान् इदं उवाच—"मया गुरुणा त्यक्तः अस्मि, गुरुपुत्रैः अपि तथा। अन्यं मार्गं अन्वेष्यामि, भवद्भ्यः नमः।" इत्युक्त्वा, तस्य वचनस्य घोरार्थं श्रुत्वा, तेन क्रुद्धाः वसिष्ठपुत्राः तम् शशापुः—"त्वं चाण्डालो भविष्यसि!" इत्युक्त्वा, ते महात्मानः स्वाश्रमं प्रतिजग्मुः। अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चाण्डालः अभवत्—कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विकीर्णकेशः, चीरमालाभूषितः, भस्मरागः, लोहभूषणधारी। तं चाण्डालरूपं दृष्ट्वा, सर्वे मन्त्रिणः नगरवासिनश्च पलायिताः; काकुत्स्थवंशजः राजा आत्मसंयमयुक्तः एकाकी निर्गतः। स राजा, दिनरात्रं दग्धमानः, तपस्विनं विश्वामित्रं उपागमत्। विश्वामित्रः तं निष्फलरूपं दृष्ट्वा, चाण्डालरूपं राजा दृष्ट्वा, कृपया समाक्रान्तः, महातपस्वी धर्मात्मा इदं वचनम् उवाच—"स्वस्ति ते अस्तु, हे भीषणरूप राजन्! किमर्थं आगतः असि, महाबाहो?" अयोध्याधिप, शापेन त्वं चाण्डालः जातः। तद्वचनं श्रुत्वा, राजा चाण्डालः अभवत्। स राजा, सञ्जाताञ्जलिः, वाक्यकुशलः, वाक्यविशारदं मुनिं इदं वचनम् उवाच—"गुरुणा त्यक्तः अस्मि, गुरुपुत्रैः अपि तथा।