रावणः क्रोधेन कुम्भकर्णं समुपस्थितं भ्रातृं संबोध्य जगाद – "किमिदं ते भयम्? कः मृत्युव्यपदेशः?" इत्येवम्। तदनन्तरं कुम्भकर्णः क्रोधपर्यस्तनेत्रः प्रत्युवाच – "दीर्घकालं त्वं, महाबल, निद्रायां स्थितः। गम्भीरनिद्रायां तव, रामेण मम कृतं भयम् न ज्ञातम्। दशरथस्य पुत्रः, तेजस्वी बलवान्, सुग्रीवेण सह आगतः। सागरं अतिक्रम्य, अस्माकं मूलं छिनत्ति। लङ्कायां वनानि उपवनानि पश्य। सेतुना सरलम् आगत्य, समुद्रः वानरैः पूरितः। अग्र्यराक्षसाः युद्धे वानरैः हताः। युद्धे वानराणां नाशं न पश्यामि, न च वानराः युद्धे कदापि पराजिताः। अतः एतद्भयम् उत्पन्नम्; रक्षस्व अस्मान्, महाबल। अद्य शत्रून् विनाशय; तव उद्देशेन जागृतः। मम सर्वं कोशं क्षीणम्; त्वां शरणं आगतः। लङ्कापुरं रक्षस्व, शिशुवृद्धशेषम्। भ्रातृहिताय, महाबाहो, दुस्तरं कर्म कुरु। पूर्वं कदापि भ्रातृभ्यः न उक्तम्, रिपुसूदन। त्वयि मयि च स्नेहः, त्वं मम प्रियतमः। देवासुरयुद्धेषु, राक्षसश्रेष्ठ, त्वया विजितम्। त्वया देवा विघ्निताः, असुराः युद्धे पराजिताः। अतः, सर्वबलं घोरं वीर्यं दर्शय; सर्वेषु भूतिषु त्वद्बलसमः न दृश्यते। मम प्रियं युद्धप्रियं कृत्यं कुरु; तव तेजसा शत्रुसैन्यं विदारय, वायुरिव शरद्भूतान् मेघान्।" एवं राक्षसराजस्य विलापं श्रुत्वा कुम्भकर्णः हास्यपूर्वकं वाक्यम् उवाच। "यत् पूर्वं मन्त्रणायां दोषं दृष्टम् – हितनिष्ठेन रहितः – तं त्वया प्राप्तम्। पापस्य कर्मणः फलं शीघ्रं प्राप्तम् – यथा पापकृतः नरः नरकं पतति। महराजन्, कार्यं पूर्वमेव विचार्य न कृतम्; केवलं बलदर्पात्, परिणामं न चिन्त्य। यो बलस्थः, पश्चात् पूर्वं कार्यं करोति, पूर्वं पश्चात्, स धर्माधर्मं न जानाति। यत्र स्थानकाले कर्म विपरीतं कृतम्, तानि विफलानि – यथा यज्ञः यत्नरहितः। यो मन्त्रिभिः सह सन्दर्श्य, त्रिविधं पञ्चविधं कर्म संयोजयति, स सम्यक् पथं गच्छति। राजा यः परम्परायां सन्धिं कर्तुम् इच्छति, मन्त्रिणां बुद्ध्या तद् अवगच्छति, मित्रैः पश्यति। यथाकालं धर्मार्थकामं वा, सर्वं वा, अथवा द्वयं द्वयं यत्नेन साधयेत्, राक्षसराज। तेषु त्रिषु, श्रुत्वा श्रेष्ठं, राजा वा मन्त्रिणः वा, यः न ग्रहीति, तस्य बहुशास्त्रं व्यर्थम्। साम, दानं, भेदः, यथाकालं वीर्यं, सन्धिः – राक्षसश्रेष्ठ – तयोः धर्माधर्मं ज्ञातव्यम्। यो मन्त्रिभिः सुज्ञैः सह धर्मार्थकामं यथाकालं साधयति, संयतः, स लोकदुर्गं न प्राप्नोति। राजा हितसंबन्धं दृष्ट्वा, स्वार्थाय मन्त्रिभिः सह, ये अर्थतत्त्वविदः, तैः सह कार्यं कुर्यात्। पशुबुद्धयः, शास्त्रार्थं न जानन्तः, साहसात् मन्त्रयन्ति। ये शास्त्रज्ञाः न, महोदयम् इच्छन्ति, अर्थशास्त्रं न जानन्ति, तेषां वाक्यं न कार्ये स्वीकर्यम्। ये साहसात् हितरूपेण अहितं वदन्ति, तान् मन्त्रणायां न स्थापयेत्, ते कार्यं विघ्नयन्ति। ये मन्त्रिणः शत्रुभिः सह स्वामिनं विपरीतं कार्यं कारयन्ति, तान् विप्रज्ञः जानाति। स्वामी आचार्येन मन्त्रिणः पश्येत्, ये मित्ररूपेण, न तु हितनिष्ठा। चञ्चलः शीघ्रं कार्यं करोति, तदा अन्ये अवसरं प्राप्नुवन्ति, यथा पक्षिणः बकाभावे आकाशं प्राप्नुवन्ति। यः शत्रुं उपेक्ष्य आत्मानं न रक्षति, स दुःखं प्राप्य, पदं पतति। यत् पूर्वं त्वया, प्रियया, कनिष्ठेन च उक्तम्, तदेव हितं; यथेष्टं कुरु।" एवं कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वा रावणः भ्रूभङ्गं कृत्वा क्रुद्धः प्रत्युवाच – "गुरुवत् पूज्यः, किं मां उपदिशसि? किं व्यर्थं बहुधा भाषसे? यथायोग्यं कुरु। मोहात्, बुद्धिभ्रमात्, बलवीर्यनिश्चयात्, यत् पूर्वं न स्वीक्रियते, तस्य पुनः भाषणं व्यर्थम्। अधुना यत् काले उचितं, तद् विचार्यं; यत् गतं, तद् न शोक्यं, कृतं हि गतं। मम दोषं तव वीर्येण अपाकुरु; यदि मयि स्नेहः अस्ति, तव पराक्रमं दर्शय।