कुम्भकर्णः, राक्षसाधिपतेः विशालं दिव्यं च राजप्रासादं ददर्श, यः सुवर्णजालैः भूषितः सूर्यवत् दीप्तिमान् आसीत्। ततः स सूर्यः मेघसमूहे प्रविश्येव, राक्षसाधिपतेः प्रासादं प्रविश्य, दूरस्थं स्वं ज्येष्ठं भ्रातरं इन्द्रसमानं सिंहासने स्थितं अपश्यत्। भ्रातुः प्रासादं गच्छन्, राक्षससमूहैः सहितः कुम्भकर्णः पादस्पन्दनैः भूमिं कम्पयामास। भ्रातुः गृहं समीपं गत्वा अन्तःपुरं प्रविश्य, सः पूष्पकविमाने स्थितं शोकाकुलं पूज्यं भ्रातरं ददर्श। ततः कुम्भकर्णं उपस्थितं दृष्ट्वा दशग्रीवः शीघ्रं उत्थाय हर्षितः तम् समीपं आनयत्। बलवान् कुम्भकर्णः शय्यायां उपविश्य भ्रातुः पादयोः प्रणम्य पप्रच्छ—“किम् कर्तव्यम्?” रावणः हृष्टः उत्थाय तम् आलिङ्गितवान्; आलिङ्गितः कुम्भकर्णः यथाविधि सत्कृतः अभवत्। शुभं दिव्यं च आसनं कुम्भकर्णः स्वीकृत्य, बलवान् सः तत्र उपविष्टः। क्रोधात् रक्ताक्षः कुम्भकर्णः रावणं उवाच—“कस्य हेतोः, राजन्, त्वया अहम् त्वरया जागृतः?” रावणः भ्रातरं कुम्भकर्णं प्रस्थितं उवाच—“किम् एष भयः तवात्र? कः मरणाय निश्चितः?” कुम्भकर्णः क्रोधेन नेत्रे परिवर्त्य उवाच—“बहु कालः गतः ते, महाबल, शयानस्य। निद्रायाः निमग्नः त्वम् रामात् उत्पन्नं मम भयम् न अवगच्छः। दशरथस्य पुत्रः, दीप्तिमान् बलवान् च, सुग्रीवेण सह आगतः। समुद्रं अतिक्रम्य, मूलं छिन्दन् आगतः। लङ्कायां वनानि उपवनानि च पश्य। सेतुनाः सरलम् आगत्य, सागरः कपिभिः पूरितः। अग्रगण्याः राक्षसाः कपिभिः युद्धे हताः। युद्धे कपीनां विनाशं न पश्यामि, न च युद्धे कपयः कदापि पराजिताः। अतः एष भयः उत्पन्नः; अस्मान् रक्ष, महाबल। शत्रून् अद्य विनाशय; एतस्मिन् हेतुना त्वं जागृतः। सर्वं कोषं व्ययम् कृत्वा, अहम् त्वां प्राप्तवान्। बालवृद्धशेषां लङ्कां रक्ष। भ्रातुः अर्थे, महाबाहो, कष्टतमं कर्म कुरु। कदापि पूर्वं कस्यापि भ्रातुः इदं न उक्तम्, शत्रुनिग्रह। त्वयि मयि च स्नेहः अस्ति, त्वं मम परमं मान्यः। देवासुरयुद्धेषु, राक्षसश्रेष्ठ, त्वं विजयी। त्वया देवाः प्रतिषिद्धाः, असुराः युद्धे पराजिताः। अतः सर्वं बलं घोरं साहसं च दर्शय; सर्वेषु जीवेषु त्वद्बलं तुल्यं न दृश्यते। मम अर्थे उत्तमं प्रियं च कर्म कुरु; युद्धे प्रियं स्वजनप्रियं च। तेजसा शत्रुसैन्यं विदारय, वायुः शरद्भूतान् मेघान् इव।" ततः राक्षसाधिपतेः विलापं श्रुत्वा कुम्भकर्णः हास्यं कृत्वा वाक्यं उवाच। यः दोषः पूर्वं मन्त्रणायाम् दृष्टः, अनहितनिष्ठेन, सः ते प्राप्तः। पापस्य कर्मणः फलं शीघ्रं प्राप्तं—यथा दुष्टकर्मणः नरः नरकं पतति। महराजन्, कार्यं पूर्वं विचार्य न कृतम्; केवलं बलस्य गर्वात्, परिणामं न चिन्त्य। यः शक्तिस्थः पश्चात् पूर्वं कर्तव्यं करोति, पूर्वं पश्चात्, सः धर्माधर्मं न जानाति। यः स्थानकाले विपरीतं कर्म करोति, तस्य कार्यं विफलम्—यथा यत्नहीनं होमं। यः मन्त्रिभिः मन्त्रयित्वा त्रिविधं पञ्चविधं संयोजनं गृह्णाति, सः मार्गे यथावत् प्रवर्तते। यः राजा परम्परया संधिं इच्छति, मन्त्रिणां बुद्ध्या तं विज्ञाय, मित्रैः तं पश्यति। पुरुषः यथाकालं धर्मं अर्थं कामं वा—सर्वं वा, राक्षसाधिप—पुनः द्वयं वा। यदि एषु त्रिषु, श्रेष्ठं श्रुत्वा, राजा वा मन्त्रिणः तं न जानाति, तदा तस्य बहुशास्त्रं व्यर्थम्। सन्धि, दान, भेद, यथाकालं विक्रम, मित्रता—राक्षसश्रेष्ठ—एषु द्वयोः धर्माधर्मं ज्ञातव्यम्। यः मन्त्रिभिः मन्त्रयित्वा धर्मं अर्थं कामं यथाकालं सेवन्ति, संयतः संसारे, सः विपत्तिं न प्राप्नोति। राजा लाभसंबन्धं निरीक्ष्य, अर्थतत्त्वज्ञैः मन्त्रिभिः सह स्वहितं कुर्यात्। पशुबुद्धयः, शास्त्रार्थं न जानन्तः, मन्त्रिणां मध्ये साहसात् वक्तुम् इच्छन्ति। शास्त्रज्ञाः न, अर्थशास्त्रं न जानन्तः, महद् ऐश्वर्यं इच्छन्ति—तेषां वाक्यं कर्तव्ये न ग्राह्यम्। यः साहसात् हितरूपेण अहितं वदन्ति, तान् मन्त्रात् निःसारयेत्, ते कार्यं भ्रष्टवन्तः। मन्त्रिणः ये शत्रुभिः सह स्वामिनं विपरीतं कार्यं कृत्वा नाशयन्ति, तान् पण्डिता उपलक्षयन्ति। एवं कुम्भकर्णः रावणस्य दुःखं श्रुत्वा, तत्त्वज्ञानं, मन्त्रणा, धर्मार्थकामानां यथाकालं सेवनं, मन्त्रिणां गुणदोषं च विवेचनं प्रदर्शयन्, भ्रातुः कार्यदोषं उपालभत्।