कदाचित् बाल्ये तु जातमात्रः स महात्मा कुम्भकर्णः क्षुधया पीडितः सहस्रशः प्राणिनः जगत्यां जग्धुम् आरब्धवान्। तेषु जन्तुषु तेन निगीर्यमाणेषु, जनाः भयाविष्टाः शक्रं शरणं जग्मुः तं च सर्वमर्थं निवेदयामासुः। ततः कोपसंयुक्तः बलीन्द्रः तिक्तेन वज्रेण कुम्भकर्णं ताडयामास। शक्रवज्राहतेन स महात्मा कम्पितः सञ्जातकोपः भीमं निनादं मुमोच। कुम्भकर्णस्य तस्य राक्षसस्य घोरं निनादं श्रुत्वा, सर्वे जनाः भयात् भयभीतराः अभवन्। ततः क्रोधवशात् बलवान् कुम्भकर्णः ऐरावतस्य एकं दन्तं निष्कृष्य तेन वासवं वक्षसि ताडयामास। तेन प्रहारेण पीडितः वासवः ज्वलित इव बभूव; ततः सहसा देवा ब्रह्मर्षयः दानवाश्च शोकसन्तप्ताः अभवन्। शक्रः सर्वैः जनैः सह स्वयम्भुवः निकेतनं गत्वा प्रजापतिं तं दुष्कृतं कुम्भकर्णस्य निवेदयामासुः—जननिग्रहः, देवानां ताडनं, आश्रमविनाशः, परदारहरणं च पुनः पुनः कृतम्। यदि स एवमधिकं जनान् भक्षयिष्यति, शीघ्रमेव जगत् शून्यं भविष्यति इति। वासवस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वलोकपितामहः तान् राक्षसान् आहूय कुम्भकर्णं निरीक्ष्य प्रजापतिः सशङ्कः अभवत्; ततः स्वात्मन्यवस्थितः इदं वचनं प्रोवाच—"नूनं त्वं पुलस्त्यपुत्रेण लोकविनाशाय सृष्टः; अतः अद्य प्रभृति मृतवत् निद्रां यास्यसि।" ब्रह्मशापेन तेन स कुम्भकर्णः पतितः; तदा रावणः सशोकः उवाच—"यथा फलिनं सुवर्णवृक्षं फले समृद्धे छिनत्ति, तथा त्वया स्वकीयः पौत्रः शप्तः; न उचितं प्रजापते। परं त्वं न मिथ्यावादी; सः नूनं स्वप्स्यति, न संशयः। किन्तु तस्य स्वप्नस्य बोधस्य च कश्चित्कालः निश्चितव्यः।" रावणस्य वचः श्रुत्वा, स्वयम्भूः उक्तवान्—"षड्बाणमासान् सः स्वप्स्यति, एकं दिनं जागरिष्यति।" तस्मिन् दिवसे स वीरः भूधराभः क्षुधार्तः विवृतास्यः जगतीं दहन्निव भक्षयिष्यति। एवं विपत्तौ पतितः कुम्भकर्णः बोधितः; अद्य तव विक्रमात् रावणः भयभीतः। अयं भीमपराक्रमः सेनान्यः बलेन निर्गत्य, अतीव कोपितः वानरान् भक्षयन् विचरति। कुम्भकर्णं दृष्ट्वा वानराः पलायितवन्तः; युद्धे कोपितं तं कथं वानराः स्थितुम् अर्हन्ति? सर्वे वानराः विज्ञाप्यन्ताम्—"एष महदस्त्रं समुत्थापितम्"; इति ज्ञाय, वानराः निर्भयाः भविष्यन्ति। विभीषणस्य युक्तं हितं च वचनं श्रुत्वा, राघवः नीलं सेनापतिं सम्बोध्य आज्ञापयामास—"गच्छ, सर्वानीकानि व्यवस्थितानि कुरु, द्वाराणि मार्गांश्च लङ्कायाः रक्ष। गिरिशृङ्गाणि, वृक्षांश्च, शिलाः च संगृह्यन्ताम्; सर्वे वानराः गिरिं गृहीत्वा सज्जाः भवन्तु।" राघवस्य आज्ञया नीलः वानरसैन्यस्य प्रमुखः, सेनां सम्यक् व्यवस्थितवान्। ततः गवाक्षः शरभः हनूमांश्च अङ्गदः च पर्वतसमाः पर्वतशृङ्गाणि गृहीत्वा द्वारस्य समीपं जग्मुः। रामस्य आज्ञया विजयी वानराः शत्रुसैन्यं वृक्षैः प्रहारयन्तः अभवन्। ततः सा भीषणा वानरसैन्यं वृक्षशिलाग्रहणैः पर्वतसमीपे घनघनानिकायमिव बभासे। शृणु तु श्रीमद्रामायणे युद्धकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः। स तु राक्षससिंहः कुम्भकर्णः निद्रया मदेन च संवृतः, महाबलः, राजमार्गे शोभायमानः प्रस्थितवान्। सहस्रैः राक्षसैः परिवृतः, दुर्जयः, गृहात् पुष्पवर्षेण पूजितः स प्रायात्। तेन राक्षसेन्द्रस्य महद् दिव्यं प्रासादं दृष्टम्, सुवर्णजालैरलंकृतं, सूर्यसमप्रभं। स सूर्य इव मेघसमूहम् प्रविश्य, राक्षसेन्द्रस्य प्रासादं प्रविश्य, दूरस्थं भ्रातरं दिव्ये सिम्हासने, इन्द्रतुल्यं, दृष्टवान्। भ्रातुः प्रासादं गच्छन्, राक्षसगणैः परिवृतः, कुम्भकर्णः पादचालनैः पृथिवीं कम्पयामास। भ्रातुः गृहं समीपमागत्य, अन्तःपुरं प्रविश्य, तत्र पुष्पके विमानस्थं, चिन्तायुक्तं, वन्दनीयं भ्रातरं दृष्टवान्। कुम्भकर्णं समुपस्थितं दृष्ट्वा, दशग्रीवः शीघ्रं उत्थाय, हृष्टः, तम् उपनीय, आसने उपवेशयत्। बलसम्पन्नः कुम्भकर्णः भ्रातुः पादौ प्रणम्य, किम् कार्यम् इति पप्रच्छ। रावणः प्रमुदितः उत्थाय तम् आलिङ्ग्य, सम्यक् सत्कृत्य, दिव्यं पुण्यासनं दत्तवान्। कुम्भकर्णः तद् आज्ञाय, आसने उपविश्य, क्रोधात् रक्तलोचनः रावणं उवाच—"कस्मात् त्वया, राजन्, अहम् इत्थं त्वरा बोधितः?" इति।