तदा ब्राह्मणेनोक्तः—"त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रो निगृहीतः; तव शक्तिः परमा च निःसंदेहा—लोकाः भयाद् विमुक्ताः स्युः" इति। एवं संबोधितः महातेजाः वसिष्ठः स्वमात्मानं प्रशमयामास। पराजितः विश्वामित्रः दीर्घं निश्वस्येदम् उवाच—"धिक् क्षत्रबलम्, धिक् क्षत्रतेजः; ब्रह्मतेज एव सत्यम्। एकया ब्रह्मदण्डेन मम सर्वेऽस्त्राणि विनाशितानि।" इति। एवं विचिन्त्य, इन्द्रियमनः संयम्य, स महातपाः विश्वामित्रः स्वयम् उवाच—"महत्तपः करिष्यामि, यद् एव ब्राह्मण्यस्य कारणम्" इति। ततः, राघव, शोकाग्निना दग्धहृदयः सः, निजां पराजयं स्मरन्, पुनः पुनः दीर्घं निश्वस्य, तस्मिन्नेव महात्मनि द्वेषं कृत्वा, दक्षिणां दिशं जगाम। तत्र स्वपत्नीं सह कृत्वा, महातपस्वी विश्वामित्रः घोरं तपः समारब्धवान्। सः फलमूलभक्षी, जितेन्द्रियः, परमं तपः आचरन्, सत्यधर्मनिष्ठान् पुत्रान् अलभत। तत्र हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्र इति महाबलिनः पुत्राः समुत्पन्नाः। सहस्रवर्षसमाप्तौ, लोकपितामहः ब्रह्मा, तपसः समृद्धिं दृष्ट्वा, विश्वामित्रं मधुरया वाचा उवाच—"राजर्षिलोकाः तपसा त्वया जिताः, हे कुशिकात्मज। अस्य तपसः प्रभावात् त्वां वयं राजर्षिं विद्मः।" इत्युक्त्वा, स देवैः सह दिवं गतः। ब्रह्मा स्वधाम गतः; विश्वामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा किंचित् लज्जया शोकसमन्वितः अभवत्। सः महदुत्साहेन कोपेन च परिपूर्णः, दुःखेन च, उवाच—"मया महत्तपः कृतम्, तथापि 'राजर्षिः' इत्येव ज्ञातः। सर्वे देवाः, सर्वे ऋषयः, नूनं तपसः फलम् अस्ति न वा" इति। एवं निश्चित्य, महातपस्वी विश्वामित्रः, धर्मात्मा, स्वात्मन्येव स्थितः, पुनः तपः समारब्धवान्। तस्मिन्नेव काले, सत्यवादी जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, चिन्तयामास—"स्वशरीरेण देवस्थानं प्राप्स्यामि, महायज्ञं करिष्यामि" इति। स वसिष्ठं आहूय, तं स्वकृत्यं निवेदितवान्। वसिष्ठेन महात्मना उक्तः—"अशक्यम्" इति। वसिष्ठेन निरस्तः सः दक्षिणां दिशं प्रस्थितवान्। ततः तस्य कार्यसिद्धये, राजा त्रिशङ्कुः वसिष्ठपुत्रान् अगमन्, यत्र ते दीर्घकालं तपः कुर्वन्तः स्थिताः। सः त्रिशङ्कुः, महातेजाः, तान् शतं वसिष्ठस्य पुत्रान् तपोनिष्ठान् ददर्श। तान् सर्वान् महात्मनः गुरुपुत्रान् उपसृत्य, एकैकशः प्रणम्य, किंचित् लज्जया, नम्रवदनः स्थितः। सः कृताञ्जलिः, तान् सर्वान् महात्मनः इत्युवाच—"शरण्येभ्यः शरणम् अपेक्ष्य, भवद्भ्यः शरणमुपागतः। वसिष्ठेन महात्मना निरस्तः अस्मि; महायज्ञस्य कामनया, भवद्भिः अनुमतिः देया।" "गुरुपुत्रान् सर्वान् नमस्कृत्य याचामि; तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् प्रणम्य, मम यज्ञसिद्धये युष्माभिः एकचित्तेन क्रियाप्रधानता कर्तव्या, येन शरीरेण स्वर्गलोकं गच्छेयम्। वसिष्ठेन निरस्तः अन्यः मार्गः न दृश्यते, गुरुपुत्रैः एव। सर्वेषाम् इक्ष्वाकूनां मध्ये कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठमार्गः; तस्मात्, तस्य अनन्तरं, यूयं मम दैवतं।" एवमुक्ते, राम, त्रिशङ्कोः तानि वचनानि श्रुत्वा, वसिष्ठस्य शतं पुत्राः क्रोधसंयुक्ताः तम् इदं वचः ऊचुः—"त्वं, दुष्टबुद्धे, सत्यवदिना गुरुणा परित्यक्तः; कथम् अपरां शाखाम् अतिक्रम्य आगतः? सर्वेषाम् इक्ष्वाकूनां मध्ये कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठमार्गः; सत्यवदिवचनं चातिक्रम्य न शक्यते। वसिष्ठेन उक्तम्—'अशक्यम्'; वयं तु कथञ्चित् यज्ञसंघाटनं शक्नुमः। त्वं बालः, नृपश्रेष्ठ; स्वं पुरीं पुनर् गच्छ। वसिष्ठः त्रैलोक्यस्य अपि यज्ञं कर्तुं समर्थः। कथम् वयं तम् अपमानयेम? इति।" एवं क्रुद्धया वाचा श्रुत्वा, राजा पुनर् तान् इदं वचः प्रोवाच—"वसिष्ठेन निरस्तः अस्मि, गुरुपुत्रैः अपि; अन्यं मार्गं यास्यामि। भवद्भ्यः स्वस्ति।" इत्युक्ते, वसिष्ठपुत्राः, रोषात्, तम् शप्तवन्तः—"चाण्डालो भविष्यसि!" इति। एवं उक्त्वा, ते महात्मानः स्वं स्वं तपोवनं गताः। रात्रौ गते, त्रिशङ्कुः चाण्डालत्वं प्राप्तः—कृष्णवस्त्रधारी, कृष्णवर्णः, विकचकेशः, चीरमाल्यधारी, भस्माङ्गलिप्तः, लौहाभरणभूषितः। तं चाण्डालरूपिणं दृष्ट्वा, तस्य मन्त्रिणः, हे राम, नगरजनाः च, सर्वे भीता पलायिताः। स तु ककुत्स्थवंशजः राजा, परमसंयमी, एकाकी निर्गतः।