रामः यदा वानरसेना विखण्डिता राक्षसबलं च समृद्धम् अपश्यत्, तदा विस्मितः सः विभीषणं इदं वचनं अभाषत्। “कः एष पर्वतसन्निभः, मणिवर्णमुकुटधारी, सिंहनेत्रयुक्तः, लङ्कायां दृष्टः वीरः, विद्युत्समायुक्तमेघसदृशः?” इत्युक्त्वा पुनः रामः तम् अद्वितीयं भूमौ पताकासदृशं विशालमेकं वीरं दृष्ट्वा वानराः सर्वतः पलायमानाः इति अपश्यत्। तदा रामः पप्रच्छ, “कः एष महात्मा—राक्षसः वा असुरः वा? पूर्वं कदापि एवं सत्त्वं न दृष्टम्। कथय मे तत्त्वेन।” रामस्य प्रश्नं शृण्वन्, निष्कल्मषकर्मा रामः, विभीषणः बुद्धिमान् काकुत्स्थं इदं वचनं उवाच। “यः युद्धे वैवस्वतं इन्द्रं च जितवान्, एष कुम्भकर्णः विश्रवःपुत्रः, महाबलः; तस्य तुल्यः अन्यः राक्षसः नास्ति। अनेन राघव, सहस्रशः देवाः, दानवाः, यक्षाः, नागाः, पिशाचाः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, किन्नराः च युद्धे पराजिताः। देवाः कुम्भकर्णं शूलधारिणं विकृतनेत्रं महाबलम् हन्तुं असमर्थाः अभवन्, मोहिता इति चिन्तयन्तः ‘एष समयः’ इति। कुम्भकर्णः स्वभावतः शक्तिमान् तेजस्वी च; अन्येषां राक्षसाधिपतिनां बलं तु वरप्रदानात् प्राप्तम्। बाल्ये जातमात्रः क्षुधार्तः एष महात्मा सहस्रशः जीवितानि अदत्त। तदा तेषां जनानां ग्रस्यमानानां भयार्ताः जनाः शक्रं शरणं गत्वा तं वृत्तान्तं न्यवेदयन्। ततः क्रुद्धः महाबलः इन्द्रः वज्रं तीक्ष्णं कुम्भकर्णे प्राहरत्; वज्राघातेन कम्पितः सः महात्मा क्रुद्धः घोरं निनादं निनादयामास। तस्य राक्षसस्य निनादं शृण्वन् भयभीताः जनाः अधिकं भीता अभवन्। तदा क्रुद्धः महाबलः कुम्भकर्णः ऐरावतस्य दन्तं निष्क्रान्त्य वासवस्य उरः प्राहरत्। कुम्भकर्णाघातेन वासवः पीडितः दीप्तिमान् अभवत्; ततः सहसा देवाः, ब्रह्मर्षयः, दानवाः च विषण्णाः अभवन्। जनैः सह शक्रः स्वयम्भूस्थलं गत्वा कुम्भकर्णस्य दुश्चरित्रं प्रजापतये न्यवेदयत्—जनग्रसनं, देवेषु आक्रमणं, आश्रमविनाशं, पुनःपुनः परस्त्रीहरणं च। यदि सः एवं जनान् ग्रसति, शीघ्रं जगत् रिक्तं भविष्यति। वासवस्य वचनं शृण्वन् जगतां पितामहः राक्षसान् आह्वयित्वा कुम्भकर्णं अपश्यत्। तं दृष्ट्वा प्रजापतिः सः विस्मितः अभवत्, ततः आत्मसंयम्य स्वयम्भूः इदं वचनं उवाच—“नूनं त्वं पुलस्त्यपुत्रेण लोकविनाशाय सृष्टः; अतः अद्य आरभ्य मृतवत् निद्रायाम् स्थितः भविष्यसि।” ब्रह्मशापेन अभिभूतः सः प्रभोः पुरतः पतितः; तदा रावणः उद्विग्नः इदं वचनं उवाच—“विपुलं सुवर्णवृक्षं फलसमये छिन्नं; न उचितं प्रजापते, स्वपौत्रं एवं शप्तुं। न च त्वं मिथ्या भाषसे; सः निश्चितं निद्रायाम् स्थितः भविष्यति। किन्तु तस्य निद्रायाः जागरणस्य च कालः निश्चितः भवतु।” रावणस्य वचनं शृण्वन् स्वयम्भूः उवाच—“षड् मासान् सः निद्रायाम् स्थितः भविष्यति, एकं दिवसं जागरिष्यति।” किन्तु तस्मिन दिवसे, सः भूत्वा भूभृत् क्षुधार्तः, व्याघृतमुखः, जगति ज्वलदग्निसदृशः लोकान् ग्रसिष्यति। एवं दुरदृष्टे पतितः कुम्भकर्णः जागृतः, रावणः तव वीर्यस्य भयात् उद्विग्नः। एष वीरः घोरवीर्यः सेनायाः बहिः निर्गत्य, क्रुद्धः वानरान् ग्रसन् विचरति। कुम्भकर्णं दृष्ट्वा वानराः अद्य पलायमानाः; युद्धे क्रुद्धं तं कथं वानराः प्रतिवहन्ति? सर्ववानरान् विज्ञाप्यताम्—एष महायन्त्रः समुत्थितः; एतद् ज्ञात्वा वानराः निर्भयाः भविष्यन्ति। विभीषणस्य युक्तं हितं च वचनं शृण्वन्, राघवः नीलं सेनापतिं इदं वचनं उवाच—“गच्छ, सर्वसेनाः व्यवस्थिताः भवतु, अग्निसदृशः; लङ्कायाः द्वाराणि मार्गाणि च धारय। पर्वतशृङ्गाणि, वृक्षान्, शिलाः च संगृह्यन्ताम्; सर्ववानराः पर्वतान् हस्ते धारयित्वा सज्जाः सन्तु।” राघवस्य आज्ञया नीलः वानरसेनापतिः वानरसेनां यथायोग्यं व्यवस्थितवान्। ततः गवाक्षः, शरभः, हनुमान्, अङ्गदः पर्वतसन्निभाः पर्वतशृङ्गाणि आदाय द्वारं समुपागच्छन्। रामस्य आज्ञां शृण्वन् विजयी वानरवीराः वृक्षैः शत्रुसैन्यं ताडयामासुः। तदा तद् उग्रं वानरसैन्यं वृक्षशिलापर्वतधारिणं पर्वतसन्निकटे महा भीममेघमण्डलसदृशं स्फुरति स्म। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। तत्र सः राक्षससिंहः कुम्भकर्णः, निद्रासुरापराभूतः महाबलः, शोभायुक्तराजमार्गे गतः। सहस्रशः दुर्जय्यैः राक्षसैः परिवृतः सः गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण अभिसिक्तः प्रस्थितः।