महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपेभ्यः धूमरहितदीप्ताग्निशिखासमाः प्रभारश्मयः सर्वतो विस्फुरन्ति स्म। तस्य करगतं ब्रह्मदण्डं तदा प्रज्वलितमिव धूमरहितं संहाराग्निमिव यमदण्डमिव च दीप्तिमान् अभवत्। तं मन्त्रविदां श्रेष्ठं वसिष्ठं मुनयः स्तुतवन्तः—"अक्षयः ते तेजः, ब्रह्मन्! स्वतेजसा स्वं तेजः धारय," इत्युक्तवन्तः। "त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निगृहीतः; तव तेजः सर्वोत्तमं, अक्षयम्; लोकाः भयात् मुक्ताः स्युः," इति च वदन्ति स्म। एवं स्तूयमानः महाबलः महातेजाः वसिष्ठः स्वं मनः शमयामास। तदा पराजितः विश्वामित्रः दीर्घं निश्वस्येदं वचनमब्रवीत्—"धिक् क्षत्रबलं, धिक् क्षात्रवीर्यम्; ब्रह्मतेजः सत्यमेव बलम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि विनाशितानि।" इति चिन्तयन्, निगृहीतः सन्, इन्द्रियाणि मनश्च संयम्य, "महत्तपः करिष्यामि, येन ब्राह्मणत्वं लभ्यते," इति निश्चित्य तत्रैव तपः समारब्धवान्। इदानीं, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते बालकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतुमर्हसि। ततः पराजयमात्मनः स्मरन्, शोकदग्धहृदयः विश्वामित्रः पुनः पुनः दीर्घं निश्वस्य, महात्मनः वसिष्ठस्य द्वेष्टा अभवत्। दक्षिणां दिशं स्वभार्यया सह स गत्वा, अतितीक्ष्णं तपः समारब्धवान्। फलं मूलं चाश्नन्, आत्मसंयमी, परं तपः आचरन्, तदा तस्य सत्यधर्मरताः पुत्राः जाताः—हविष्पण्डः, मधुष्पण्डः, दृढनेत्रश्च महारथः। सहस्रसंवत्सराणि पूर्णानि सति, लोकपितामहः ब्रह्मा तं तपोधनं विश्वामित्रं मधुरं वचनमुवाच—"राजर्षिसाम्राज्यं तपसा त्वया जितम्, हे कौशिक!" इति। "अनेन तपसा त्वां राजर्षिम् विद्मः," इत्युक्त्वा, स देवैः सह दिवं जगाम। लोकानां ईश्वरः ब्रह्मलोकं गतः। विश्वामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा किंचित् लज्जया शोकपरायणः अभवत्। स महाशोककुपितः इदं वचनम् अब्रवीत्—"महत् तपः कृतम्, तथापि मां केवलं राजर्षिम् इति जानन्ति। सर्वे देवाः, सर्वे ऋषयः—नास्ति तपसः फलमिति मन्ये।" इति निश्चित्य, महातपस्वी धर्मात्मा काकुत्स्थोऽपि तदा परमात्मा तपः अकरोत्। तस्मिन्नेव काले त्रिशङ्कुः सत्यवादी जितेन्द्रियः इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, "यज्ञं करिष्यामि, देवलोकं शरीरेण गमिष्यामि," इति चिन्तयामास। स वसिष्ठं आहूय स्वं मन्तव्यं निवेदयामास। किन्तु महात्मना वसिष्ठेन "अशक्यमेतत्" इति प्रतिषिद्धः सन्, दक्षिणां दिशं प्रस्थितः। ततः तस्य कार्यसिद्ध्यर्थं वसिष्ठस्य पुत्रान् यत्र दीर्घकालतपस्विनः ते तपः कुर्वन्ति स्म, तत्र स राजा अगच्छत्। त्रिशङ्कुः तेजस्वी तान् वसिष्ठस्य शतान् पुत्रान्, ये दीप्तिमन्तः, तपः निरताः, धृतिमन्तः आसन्, दृष्टवान्। स तान् सर्वान् महात्मनः आचार्यपुत्रान् उपसंगम्य, कृताञ्जलिः, किंचित् लज्जया नम्रः, तिष्ठन्, इदं वचनमुवाच—"शरणागतः अस्मि, शरणदातॄन् शरणं याचे। महात्मना वसिष्ठेन निरस्तः अस्मि; महायज्ञस्य कामेन, भवन्तः अनुमतिं ददातु।" "आचार्यपुत्रान् सर्वान् नमस्कृत्य, तपःनिष्ठान् ब्राह्मणान् विनयेन प्रार्थये। सिद्ध्यर्थं, एकचित्ताः, मम यज्ञे ऋत्विजः भूत्वा, मां शरीरेण देवलोकप्राप्तये सहाय्यं कुर्वन्तु। वसिष्ठेन निरस्तः अन्यं मार्गं न पश्यामि, ऋषयः, भवन्तः एव मे गतिः। इक्ष्वाकूनां मध्ये कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठमार्गः, तस्मात् तस्योत्तरं, भवन्तः एव मे देवता।" इदानीं, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतुमर्हसि। ततः राम, त्रिशङ्कोः क्रोधसंयुक्तं वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठस्य शतान् पुत्राः राजानं प्रत्यूचुः—"पापबुद्धे! सत्यवादिनः गुरोः त्वया परित्यक्तः सन्, कथं अन्यं शाखं गच्छसि?" "इक्ष्वाकूनां मध्ये कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठमार्गः, सत्यवाक्यस्य वचनं लंघयितुं न शक्यते।" "भगवान् वसिष्ठः 'अशक्यम्' इति उक्तवान्, वयं तु कथंचिद् यज्ञं समारभेम। हे नरश्रेष्ठ! त्वं बालः, स्वनगरं पुनर्याहि। भगवतः वसिष्ठस्य शक्तिः त्रैलोक्यस्य अपि यज्ञं कर्तुम् अस्ति, हे राजन्। तं कथं वयं अवमानयेम?" इति। तेषां क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा, त्रिशङ्कुः पुनः उक्तवान्—"भगवता वसिष्ठेन तथा आचार्यपुत्रैः निरस्तः अस्मि। अन्यं मार्गं गमिष्यामि, भवद्भ्यः स्वस्ति।" तदा मुनिपुत्राः तस्य तद्वचनं घोरसंकल्पं श्रुत्वा, अतिविस्फारितक्रोधाः, तं शप्तवन्तः—"चाण्डालः भविष्यसि!" इत्युक्त्वा, ते महात्मानः स्वं स्वं आश्रमं प्रत्यगच्छन्।