हनूमता राक्षसीभीषणनिग्रहः, छायाग्राहिण्या सह संग्रामः, सिम्हिकावधः, लङ्कायाः मलयगिरिं च दृष्ट्वा, सन्दर्शितानि। निशायां लङ्कायाः प्रवेशनं, एकाकिनः चिन्तनं, पानस्थलप्रयाणं, रक्षितवाटिकायाः दर्शनं च जातम्। रावणस्य दर्शनं, पुष्पकविमानस्य अपि निरीक्षणं, अशोकवाटिकायां प्रवेशः, तत्र सीताया अपि दर्शनं अभवत्। तत्र हनुमता अभिज्ञानमुद्रिकादानं, सीतया सह संवादः, राक्षसीनां भीषणनिग्रहः, त्रिजटास्वप्नदर्शनं च जातम्। सीतायै मणिदानं, वृक्षभङ्गः, राक्षसीनां पलायनं, किंकराणां विनाशनं च तत्रैव अभवत्। ततो वायुपुत्रस्य बन्धनं, लङ्कादाहे महान् निनादः, पुनरागमनं, मधुपानं च जातम्। अनन्तरं राघवस्य सान्त्वनं, मणिदानं, सागरसमीपगमनं, नलसेतुर्निर्माणं च अभवत्। ततः सागरतरणं, निशायां लङ्कायाः परिवेष्टनं, विभीषणसंबन्धः, उपायप्रदानं च जातम्। कुम्भकर्णवधः, मेघनादनिग्रहः, रावणवधः, सागरनगरे सीताप्रत्याप्तिश्च अभवत्। विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकदर्शनं, अयोध्यायाः प्रतिगमनं, भरद्वाजसमीपगमनं च जातम्। ततो वायुपुत्रप्रेषणं, भरतसमीपमेलनं, रामस्य पुण्याभिषेकः, सर्वसेनानिवर्तनं, स्वराज्ये प्रमोदः, वैदेह्याः विसर्जनं च जातम्। यदपि रामस्य अन्यदिह लोके भविष्यति, तत् अपि भगवतः वाल्मीकिमुनिना उत्तरकाण्डे महाकाव्ये सम्यक् रचितम्। एषः श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः। भगवतः वाल्मीकिमुनिना रामस्य अखिलकथाः, राज्यप्राप्तस्य, अद्भुतशब्दार्थयुक्तया रचिता। द्वाविंशतिसहस्राणि श्लोकानां, पञ्चशतानि सर्गाणां, षट्काण्डानि, उत्तरकाण्डं च तेन उक्तम्। तं महाकाव्यं, यदपि यदपि भविष्यदपि, सम्पूर्णं कृत्वा स मुनिः चिन्तयामास—"कः खलु एतत् पठेत्?" इति। तदा स राजा-पुत्रौ कुशं च लवं च दृष्टवान्—धार्मिकौ, कीर्तिमन्तौ, भ्रातरौ, मधुरस्वरसम्पन्नौ, आश्रमे वसन्तौ। तौ वेदेषु निपुणौ, बुद्धिमन्तौ दृष्ट्वा, वाल्मीकिः वेदवृद्धये महाकाव्यं ताभ्यां शिष्याभ्याम् उपादिशत्। नियमपालकः स मुनिः सम्पूर्णं रामायणं, सीतायाः चरितं, पुलस्त्यपुत्रवधं च रचयामास। इदं काव्यं मधुरपाठमधुरगीतम्, त्रय्या छन्दसा, सप्तविधैः वृत्तैः, तन्त्रीतालसमन्वितम्। रतिस्नेहहासक्रोधभयानकवीरादिभावसम्पन्नम्, तौ गीतवन्तौ। तौ भ्रातरौ सङ्गीतविद्यायां, स्वरसंपादनकौशलसम्पन्नौ, मधुरस्वरयुतौ, गन्धर्वावतारवत् अभाताम्। सौन्दर्यसम्पन्नौ, शुभलक्षणयुतौ, मधुरवाचिनौ, रामदेहात् इव जातप्रतिमौ। तौ राजपुत्रौ, धर्म्यम् आख्यानम् अध्याय्य, सम्पूर्णं काव्यं निर्मलपाठेन गायन्तौ। ऋषिसंमितेषु, द्विजातिषु, साधुषु, तौ तत्त्वज्ञौ, यथोक्तं, एकचित्तेन गीतवन्तौ। महात्मनौ, महाभाग्ययुक्तौ, सर्वलक्षणसम्पन्नौ, कदाचित् विशुद्धचित्तसङ्गतेषु मुनिषु, मध्ये स्थित्वा, काव्यं गीतवन्तौ; तदाकर्ण्य, सर्वे मुनयः अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। "अहो! अहो!" इति विस्मयाविष्टाः, धर्मनिष्ठाः मुनयः प्रमोदिताः। ते कुशीलवयोः स्तुत्ययोः गीत्यौ, विशेषतः श्लोकानां माधुर्यं प्रशशंसुः। यद्यपि एषा कथा प्राचीनम्, प्रत्यक्षवत् प्रस्तूता, तौ प्रविश्य गीतवन्तौ। तौ समन्वितरागस्वरसम्पन्नौ, मधुरमपि अतिरम्यं गीतवन्तौ; तपस्विभिः मुनिभिः प्रशंसितौ। तयोः गीतसमये, कश्चिद् ऋषिः हृष्टः कुम्भं दत्तवान्; अन्यः प्रसीदन् वाल्कलं, अपरः कृष्णाजिनं, अन्यः यज्ञोपवीतम्। कश्चिद् कुप्यं, अन्यः मुञ्जसूत्रमेकम्, अपरः दण्डम्, अन्यः कौपीनं दत्तवान्। अन्यः परितुष्टः परशुं दत्तवान्; अपरः काषायवस्त्रं, अन्यः चर्मवस्त्रं। कश्चित् प्रमुदितः जटामेखलां दत्तवान्, अन्यः पात्राणि, अपरः समिधम्। कश्चिद् उदुम्बरदण्डं, केचित् आशीर्वादान्, अन्ये आयुष्यम् उक्तवन्तः। एवं सर्वे सत्यव्रताः मुनयः ताभ्यां दानानि दत्तवन्तः—"इयं अद्भुतकथा मुनिना कीर्तिता" इति। एषः कवीनां परमं मूलम्, सम्यगनुक्रमेण पूर्णम्; गीतिशास्त्रविशारदैः गीतम्। आयुष्यम्, बलवर्धनम्, श्रुतिनन्दनम्; यत्र यत्र तौ गायेतां, सर्वत्र प्रशंसितौ। इति वाल्मीकिना रचिते रामकथायाम्, कुशलवयोः मधुरगीते च, धर्मानुरक्तमुनिसमाजे च, कथा प्रवहति।