राक्षसाधिपतेः सभायां यूपाक्षः रावणं सम्बोधितवान्—“देवतानां न कदाचिद् भीः, राजन्, न च दैत्यदानवानां कुतश्चन भीरवः। किन्तु मानवात् प्राप्ता भीः अद्य अस्मान् महती पीडयति। वानरैः पर्वतसमानैः लङ्का सर्वतः परिवृता; सीताहरणात् रामात् अस्माकं महान् भयम् जातम्। एकेन वानरेण पुरा एषा महापुरी दग्धा; अक्षकुमारः स्वसैन्यगजैः सह हतः। स्वयं राक्षसाधिपः पौलस्त्यः देवदण्डः अपि रामेण सौर्यतेजसा युद्धे प्रतिनिवर्तितः। येन देवाः, दानवाः, असुराः च न शक्नुवन् कर्तुम्, राजा तेन रामेण जीवितसंकटे मुक्तः अधः कृतः।” एवं भ्रातुः पराजयश्रुत्वा यूपाक्षवचः श्रुत्वा, कुम्भकर्णः क्रोधविस्फारितलोचनः यूपाक्षं प्रति उवाच—“अद्यैव, यूपाक्ष, अहं समरे वानरबलम् लक्ष्मणेन राघवेण च सह विजेष्यामि; ततः रावणं द्रक्ष्यामि। वानरमांसरुधिरैः राक्षसान् तर्पयिष्यामि, रामलक्ष्मणयोः च रक्तं स्वयं पिबामि।” कुम्भकर्णस्य गर्वितक्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा, महोदरः राक्षसेषु श्रेष्ठः, कृताञ्जलिः उवाच—“रावणस्य गुणदोषौ विचिन्त्य, महाबाहो, पश्चात् अपि त्वं शत्रून् समरे जेष्यसि।” एवं महोदरवचनात् प्रेरितः, राक्षसैः परिवृतः, तेजस्वी बलवान् च कुम्भकर्णः तत्क्षणाद् निर्गतः। भीमदृष्टिं भीमरूपवीर्यं कुम्भकर्णं प्रमोदिताः राक्षसाः शीघ्रं दशग्रीवस्य गृहम् अगच्छन्। दशग्रीवं परं सिंहासनस्थं समीपं गत्वा, सर्वे निशाचराः कृताञ्जलयः प्राञ्जलयः इदम् ऊचुः—“राजन्, भ्राता कुम्भकर्णः राक्षसेन्द्रः जागरितः; किमत्र आगतः त्वया द्रष्टव्यः, उत तत्र गन्तव्यम्?” रावणः निर्भयः तान् राक्षसान् प्रति उवाच—“अत्रैव अहम् एनं द्रष्टुम् इच्छामि; यथोचितं सन्मानः अस्य क्रियताम्।” “एवमस्तु” इति तैः उक्त्वा राक्षसाः रावणस्याज्ञया कुम्भकर्णं प्रति इदं वचनम् ऊचुः—“राजा सर्वराक्षसेषु श्रेष्ठः त्वां द्रष्टुम् इच्छति; भ्रातरं प्रहर्षयित्वा गन्तुम् मनः कुरु।” कुम्भकर्णः अप्रतिहतः भ्रातुः आज्ञां श्रुत्वा “एवमस्तु” इति प्रत्युक्त्वा, महाबलः शय्यायाः समुत्तस्थौ। मुखं प्रक्षालय, स्नात्वा, प्रमुदितः, हृष्टः च, सः शीघ्रं मद्यं बलवर्धनं आनयितुं राक्षसान् प्रेरयामास। ततो रावणस्याज्ञया राक्षसाः नानाविधानि मद्यानि भोज्यानि च शीघ्रं आनिन्युः। द्विसहस्रकलशान् पीत्वा, सः स्वपन्थानं जगाम, किंचित् मदोन्मत्तः, गर्जन्, बलपराक्रमसमन्वितः। क्रुद्धः कुम्भकर्णः कालान्तकवद् दीप्तिमान् बभौ; राक्षसबलैः सह भ्रातुः प्रासादं गच्छन्, भूमिं पदनिःस्वनेन कम्पयामास। स्वतेजसा राजमार्गं दीप्तयन्, सहस्रकिरणसूर्यवत्, हस्तमाल्येन भूषितः, तत्र सः स्वयम्भुव इन्द्रालयमिव प्रविवेश। वनौकसः बहिर्दृष्ट्वा तम् अप्रमेयम्, शत्रुनाशनं, पर्वतशृङ्गसदृशम्, सह वाहिन्यधिपैः सन्त्रस्ताः अभवन्। केचित् रामं शरण्यं शरणं जग्मुः; केचित् व्याकुलाः पतिताः; केचित् भीताः मुमूर्चुः; केचित् भयार्ताः भूमौ शय्यां चक्रुः। तम् मुकुटिनं पर्वतसन्निभं स्वतेजसा सूर्यवत् दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा, वनौकसः तस्य महदद्भुतरूपं विलोक्य, भयात् सर्वदिशः पलायन्त। एवं षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः महातेजाः वीर्यवान् रामः धनुः आदाय, मुकुटिनं महाकायं कुम्भकर्णं अपश्यत्। तं पर्वतसदृशं राक्षसेन्द्रं गगनमिव चरन्तं, प्राचीननारायणमिव, दृष्ट्वा, जलधराभं स्वर्णवलयभूषितम्, पुनः दृष्ट्वा महावानरसेना व्यथिता पलायिता। सेनां विक्षिप्तां दृष्ट्वा, राक्षसं च बलीयसम्, रामः विस्मितः विभीषणं इदं वचनम् अब्रवीत्—“कः अयम् पर्वतसन्निभः मुकुटी सिंहदृष्टिः लङ्कायाम् दृष्टः, मेघः इव विद्युत् युक्तः? भूमौ पताकेव बभौ, विशालः अद्वितीयः; तम् दृष्ट्वा सर्वे वानराः दिशः दिशं पलायन्ते। कः अयम् महात्मा राक्षसः उत असुरः? न कदापि एतादृशं प्राणीं दृष्टवान्।” रामेण पृष्टः, निष्कल्मषकर्मा विभीषणः काकुत्स्थं प्रति प्राज्ञः इदं वचनम् उवाच—“यः वैवस्वतं च शक्रं च समरे विजित्य, एषः कुम्भकर्णः विश्व्रवसः पुत्रः, महाबलः; अन्यः राक्षसः अस्य तुल्यः नास्ति। अनेन, राघव, सहस्रशः देवाः, दानवाः, यक्षाः, नागाः, पिशाचाः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, किन्नराः च समरे पराजिताः। देवा अपि कुम्भकर्णं शूलपाणिं विकृतलोचनं महाबलम् हन्तुं न शेकुः; मोहिता इति मन्यमानाः—‘इदम् एव समयः’ इति। स्वभावतः कुम्भकर्णः बलवान् तेजस्वी च; अन्येषां राक्षसेन्द्राणां बलं तु वरप्रदानात् सम्पद्यते।” एवं विभीषणेन रामाय उक्ते, तदानीं सर्वे वानराः, राघवस्य वीर्ये च कुम्भकर्णस्य महाबले च, अत्यन्तं विस्मिता अभवन्।