महात्मा वसिष्ठः ब्रह्मास्त्रं ग्रसन् अत्यन्तं विकरालरूपः अभवत्, यस्य रूपं त्रिलोकान् मोहयति स्म। तस्य महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपात् धूमरहिताः दीप्ताः अग्निशिखाः इव प्रभारश्मयः प्रस्फुरन्ति स्म। वसिष्ठस्य हस्ते उत्तोलितं ब्रह्मदण्डं धूमरहितविनाशाग्नेः यमदण्डस्य इव अन्यः दण्डः दीप्तिमान् अभवत्। तदा ऋषिसंघाः मन्त्रवितां श्रेष्ठं वसिष्ठं स्तुतवन्तः—"तेजः तव न कदापि क्षीयते, हे ब्रह्मन्; स्वतेजसा तेजस्वित्वं धारय।" "त्वया, हे ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निगृहीतः; तव तेजः परमं, न क्षीयते—लोकाः निर्भयाः सन्तु।" इति ऋषिभिः उक्तः स तेजस्वी वसिष्ठः आत्मानं शमयामास; तदा पराजितः विश्वामित्रः दीर्घं निश्वस्य इदं वचनं उवाच—"क्षत्रतेजस्य बलं नष्टम्, क्षत्रियबलस्य निन्दा; ब्राह्मतेजः एव सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि नष्टानि।" इति मनसा चिन्तयन्, इन्द्रियाणि च मनः च संयम्य, विश्वामित्रः उवाच—"महत्तपः करिष्यामि, यः ब्राह्मण्यस्य कारणम्।" शृणु, श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा, दुःखेन संतप्तहृदयः, निजं पराजयं स्मरन्, विश्वामित्रः पुनः पुनः निश्वस्य, महात्मनः शत्रुः अभवत्। दक्षिणदिशं स्वपत्नी सहितः जगाम, ततः विश्वामित्रः महातपस्वी, अत्यन्तं कठोरं तपः आरब्धवान्। फलं मूलं च भक्षयन्, संयतात्मा, उत्तमं तपः अकरोत्; तस्य सत्यधर्मनिष्ठाः पुत्राः अभवन्—हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रः महारथः च। सहस्रवर्षे समाप्ते, लोकपितामहः ब्रह्मा मधुरं वचनं विश्वामित्राय तपोधनाय प्रोवाच—"राजर्षिस्थानानि तपसा त्वया जितानि, हे कुशिकात्मन्।" "एतेन तपसा त्वां राजर्षिम् विद्मः।" इति उक्त्वा, स महातेजाः सुरैः सह प्रस्थितः। लोकाधिपः ब्रह्मलोकं गतः; विश्वामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा, लज्जया किंचित् विषण्णः अभवत्। महान् शोकः क्रोधः च प्राप्तः, स इदं वचनं उवाच—"अहं महत्तपः कृतवान्, तथापि राजर्षिः इति ज्ञातः।" "सर्वे देवाः, सर्वे ऋषिसंघाः—तपसः फलम् नास्ति इति मे मन्ये।" इति निश्चित्य, स महातपस्वी, धर्मात्मा ककुत्स्थः, परमात्मा, तपः अकरोत्; तस्मिन्नेव समये, सत्यवाचि जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, चिन्तयामास—"यज्ञं करिष्यामि, हे रघुनन्दन।" "मम शरीरेण देवस्थानं प्राप्तुं यतिष्ये।" स वसिष्ठं आह्वयन्, स्वं अभिप्रायं न्यवेदयत्। किन्तु महात्मा वसिष्ठः उक्तवान्—"न शक्यं।" वसिष्ठेन निरस्तः, दक्षिणदिशं जगाम। तदा तस्य कार्यसिद्ध्यर्थं, राजा वसिष्ठस्य पुत्रान् अभिगच्छत्, ये दीर्घकालं तपः कृतवन्तः। त्रिशङ्कुः, महातेजाः, शतं दीप्तिमन्तः वसिष्ठपुत्रान् तपस्यन्तं, स्थिरचित्तान् अपश्यत्। स सर्वान् महात्मनः गुरुपुत्रान् उपसंगम्य, एकैकं नमस्कृत्य, लज्जया अवनतवदनः स्थितः। स अंजलिं कृत्वा सर्वान् महात्मनः उवाच—"शरणार्थी शरणदातृभ्यः शरणं प्राप्तुं आगतः।" "महात्मना वसिष्ठेन निरस्तः, भवतां शुभं भूयात्; महायज्ञं कर्तुम् इच्छन्, अनुमतिं दातव्यं।" "गुरुपुत्रान् सर्वान् पूजयन्, विनयं याचामि; तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् नमस्कृत्य प्रार्थयामि।" "संपादनाय, एकाग्रता यज्ञे कर्तव्यः, यथा शरीरेण देवलोकं गच्छेयम्।" "वसिष्ठेन निरस्तः, अन्यः मार्गः न दृश्यते, हे तपस्विनः, गुरुपुत्रेभ्यः एव।" "सर्वेषु इक्ष्वाकुषु, कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठमार्गः; तस्मात्, तस्य अनन्तरं, यूयं मम दैवतम्।" शृणु, श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा, हे राम, त्रिशङ्कुना क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठस्य शतं पुत्राः राजानं इदं ऊचुः—"सत्यगुरुणा निरस्तः, हे दुष्टचित्त, कथं अन्यं शाखं लंघितवान्?" "सर्वेषु इक्ष्वाकुषु, कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठमार्गः; सत्यवचनस्य उल्लंघनं न कर्तव्यम्।" "भगवान् वसिष्ठः उक्तवान्—'न शक्यं'; किन्तु वयं यज्ञं कर्तुं समर्थाः।" "त्वं बालः, हे नरश्रेष्ठ; पुनः स्वनगरं गच्छ। भगवन् यज्ञं त्रिलोक्यपि कर्तुं समर्थः, हे राजन्।" "कथं वयं तं अपमानयेम?" तेषां क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा—तदा राजा पुनः तान् उवाच—"मया भगवता निरस्तः, तथैव गुरुपुत्रैः।" "अन्यं मार्गं यास्यामि। भवतोऽस्तु, हे तपस्विनः।" ऋषिपुत्राणां तद् वचनं श्रुत्वा, घोरसंकल्पं...