तदा, हे राघव, ब्रह्मास्त्रं तु तं भीषणतममपि वसिष्ठः स्वब्रह्मदण्डबलात् समूलं संक्षिप्य भस्मसात्कृतवान्। तस्य महात्मनः वसिष्ठस्य ब्रह्मास्त्रं ग्रसतः रूपं परमभीषणं जातम्, येन त्रयः लोका मोहिता अभवन्। तस्य महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपेभ्यः धूमरहिताग्निशिखावत् दीप्तमयूखाः सर्वतो विस्फुरन्ति स्म। वसिष्ठस्य करोत्क्षिप्तः ब्रह्मदण्डः धूमरहितस्य प्रलयानलस्य यमदण्डस्य च सदृशः प्रज्वलितः। तदा मुनिगणाः मन्त्रवितां श्रेष्ठं वसिष्ठं स्तुत्वा ऊचुः—"न ते तेजो व्यर्थं, हे ब्रह्मन्, स्वतेजसा तेजः धारय।" "त्वया, हे ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निगृहीतः; तव तेजः सर्वोत्तमं नित्यं च—लोकाः भयात् मुक्ताः स्युः।" इति उक्तः स तेजस्वी महातेजाः वसिष्ठः स्वमनः शमयामास। विश्वामित्रः तु पराजितः दीर्घं निश्वस्य इदं वचनम् उवाच—"धिक् क्षात्रबलं, धिक् क्षत्रियवीर्यम्; ब्रह्मतेजः एव सत्यम् बलम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि विनाशितानि।" इति चिन्तयन्, इन्द्रियाणि मनश्च संयम्य, "तपसा ब्राह्मण्यम् एव साध्यते," इति निश्चित्य महत्तपः कर्तुम् उद्यतः। शृणु, हे राघव, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां बालकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा, पराजयमनुस्मरन्, शोकेन दग्धहृदयः सः महात्मनः वैरं कृत्वा पुनः पुनः दीर्घं निश्वस्य। सः दक्षिणदिशं पत्न्या सह गतः, तत्र विश्वामित्रः महातपस्वी तपः परमं आचार्यत्। फलमूलभक्षी, जितेन्द्रियः, परमं तपः कुर्वन्, तस्य सत्यधर्मनिष्ठाः पुत्राः जाताः। हविष्पण्डः, मधुष्पण्डः, दृढनेत्रः इति महाबलवान् रथी; सहस्रवर्षपूर्णे ब्रह्मा लोकपितामहः तं तपस्विनं विश्वामित्रं मधुरं वचनम् उवाच—"राजर्षिलोकाः तपसा त्वया जिताः, हे कौशिक। एतेन तपसा त्वां राजर्षिं विद्मः।" इत्युक्त्वा, सः महातेजाः देवेभिः सह जगाम। सः सर्वलोकनाथः ब्रह्मलोकं गतः। विश्वामित्रः तु एतद्वचनं श्रुत्वा लज्जया किंचित् विमनाः अभवत्। सः महान् शोककोपाभ्याम् अभिभूतः उवाच—"महत्तपः कृतं मया, ततोऽपि मां केवलं राजर्षिम् इति विदुः।" "सर्वे देवाः, सर्वे मुनयः—नास्ति तपसः फलम्," इति निश्चय्य, महातपस्वी, धर्मात्मा, आत्मवान् विश्वामित्रः पुनः परमं तपः आचरन्। एवमेव तस्मिन्नेव काले, सत्यवादी जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, चिन्तयामास—"अहं स्वशरीरेण देवत्वं प्राप्स्यामि।" सः वसिष्ठं आहूय स्वमनोरथं निवेदयामास। वसिष्ठेन तु "अशक्यम्" इति उक्तः, तेन त्यक्तः सः दक्षिणदिशं जगाम। तदा तस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थं सः राजा वसिष्ठस्य पुत्रान् यत्र दीर्घतपसो मुनयः तपोऽनुष्ठानपराः आसन्, तत्र गतः। सः तेजस्वी त्रिशङ्कुः तत्र शतं वसिष्ठपुत्रान्, दीप्तिमन्तः, तपसि स्थितान् अपश्यत्। सः सर्वान् गुरुपुत्रान् उपेत्य, एकैकशः प्रणम्य, लज्जया नम्रवदनः तस्थौ। सः कृताञ्जलिः सर्वान् तान् महात्मनः इदं वचनं उवाच—"शरण्येभ्यः शरणं प्राप्य अहं युष्मान् शरणं गतोऽस्मि।" "महात्मना वसिष्ठेन निराकृतः अस्मि; महायज्ञं कर्तुम् इच्छन्, भवद्भिः अनुमतिः देया।" "गुरुपुत्रान् सर्वान् नमस्कृत्य प्रार्थये; तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् मम शिरसा वन्दे।" "सिद्ध्यर्थं युष्माभिः एकचित्तेन मम यज्ञः क्रियताम्, येन अहं स्वशरीरेण सुरलोकं गच्छेयम्।" "वसिष्ठेन निरस्तः अहं अन्यं मार्गं न पश्यामि, हे तपस्विनः, गुरुपुत्रेभ्यः ऋते।" "इक्ष्वाकुषु सर्वेषु कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः मार्गः; तस्मात् तस्योत्तरं सर्वे भवन्तः मम दैवतं।" शृणु, हे राघव, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा, त्रिशङ्कोः क्रोधपूर्णवचनं श्रुत्वा, वसिष्ठस्य शतं पुत्राः राजानं प्रति इदं वचनम् ऊचुः—"गुरुणा सत्येन त्वं, पापबुद्धे, निरस्तः; कथं पुनः अन्यां शाखां गत्वा अतिक्रान्तवान्?" "इक्ष्वाकुषु सर्वेषु कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः मार्गः; सत्यवचनस्य वचः नातिक्रमणीयम्।" "भगवान् वसिष्ठः अशक्यम् इति उक्तवान्; वयं कथं यज्ञसमारम्भं कर्तुं क्षमाः?" "बालः असि, नरश्रेष्ठ; स्वनगरं पुनर्याहि। भगवतः वसिष्ठस्य यज्ञः त्रिलोकेष्वपि साध्यः, हे राजन्।" "कथं तं वयं अवमानयेम?" इति तेषां क्रोधयुक्तं वचनं श्रुत्वा, राजा पुनः तान् प्रति इदं वचनम् उवाच—"भगवता निरस्तः अस्मि, तथैव गुरुपुत्रैः अपि।