ततः महाबलवान् विश्वामित्रः, क्रोधेन दग्धहृदयः, द्वौ शूलौ कङ्कलास्त्रं गदां च शक्तिमन्तं विद्याधरास्त्रं तथा भीषणं कालास्त्रं च प्रक्षिप्य, तदनन्तरं तीक्ष्णं त्रिशूलास्त्रं कपालास्त्रं कङ्कनास्त्रं च सर्वाण्यस्त्राणि राघवं प्रति सन्ददौ। तानि सर्वाण्यस्त्राणि मन्त्रविदां श्रेष्ठः वसिष्ठः ब्रह्मपुत्रः स्वदण्डेन ज्वलन्तः अद्भुतवत् लीलया निगद्यम्। अस्त्राणां शमितेषु गाधिसुतः ब्रह्मास्त्रं सन्ददौ; तस्मिन्नेवास्त्रे उत्तीर्णे देवाः अग्निप्रमुखाः दृष्ट्वा बभूवुः। दिव्याः ऋषयः, गन्धर्वाः, महानागाः च उद्विग्नाः अभवन्; ब्रह्मास्त्रस्य प्रक्षिप्ते त्रीणि लोकानि भयभीतानि सञ्जग्मुः। तदपि भीषणं ब्रह्मास्त्रं राघव वसिष्ठः ब्रह्मदण्डबलात् सम्पूर्णं निगद्यम्। तस्मिन्नेव वसिष्ठो महात्मा ब्रह्मास्त्रं निगद्यम्, तस्य रूपं भीषणं अभवत्, त्रीणि लोकानि मोहम् अपादयत्। महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपात् धूमरहितज्वलन्ताग्निशिखा इव प्रभा विस्फुरन्ति स्म। वसिष्ठस्य हस्ते उत्तीर्णं ब्रह्मदण्डं धूमरहितविनाशाग्निवत् यमदण्डमिव तेजस्वि प्रज्वलितम्। तदा ऋषिसंघाः मन्त्रविदां श्रेष्ठं वसिष्ठं स्तुत्वा ऊचुः—"तेजः अव्याहतं ते, ब्रह्मन्; तेजसा तेजः धारय।" "त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः पराजितः; तव बलं परमं च अव्याहतं—लोकाः अभयम् यान्तु।" एवं उक्त्वा, वसिष्ठः महाबलः तेजस्वी स्वं मनः शमयामास; विश्वामित्रः पराजितः दीर्घं श्वसन् इदं वचनम् उवाच। "धिक् क्षत्रबलम्, क्षत्रियस्य सामर्थ्यम्; ब्रह्मतेजः एव सच्च बलम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वाण्यस्त्राणि मम विनष्टानि।" एवं विचिन्त्य, मनः इन्द्रियैः संयतः, "महत्तपः करिष्यामि, यद् ब्राह्मणत्वस्य कारणम्" इति निश्चित्य। शृणु, राघव, वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा विश्वामित्रः, पराजयम् स्मरन् दुःखेन दग्धहृदयः, पुनः पुनः दीर्घं श्वसन्, महात्मनः शत्रुत्वम् उपगम्य, दक्षिणदिशं स्वपत्न्या सह ययौ। विश्वामित्रः महातपस्वी, तत्र महत्तपः आरभत। फलं मूलं च भक्षयन्, संयतः, उत्तमं तपः आचरन्, सत्यधर्मनिष्ठाः पुत्राः तस्य अभवन्—हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रः महारथः। सहस्रं वर्षाणि सम्पूर्णे, लोकपितामहः ब्रह्मा, तपःसम्पदं विश्वामित्रं मधुरं वाक्यम् उवाच—"राजर्षिसर्गाः तपसा तव जिताः, कुशिकात्मन्।" "एतस्य तपसः वयं तव राजर्षित्वं जानिमः।" एवं उक्त्वा, महातेजाः देवैः सह गच्छन्। लोकानां प्रभुः स्वर्गं ब्रह्मालयं ययौ; विश्वामित्रः तद्वाक्यं श्रुत्वा लज्जया किंचित् विषण्णः। दुःखेन क्रोधेन च अभिभूतः, "इत्थं महत्तपः कृतम्, तु केवलं राजर्षित्वं ज्ञातम्" इति वचनम् उवाच। "सर्वे देवाः, सर्वे ऋषिसंघाः—तपसः फलम् नास्ति" इति मनसा निश्चित्य, महातपस्वी धर्मात्मा काकुत्स्थः उत्तमं तपः आचरन्। तस्मिन्नेव काले, सत्यवाक्यः जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, "यज्ञं करिष्ये" इति चिन्तितवान्। "स्वशरीरेण देवस्थानं प्राप्स्यामि" इति निश्चित्य, वसिष्ठं आह्वयन् तं अभिप्रायं निवेदितवान्। महात्मा वसिष्ठः "असाध्यम्" इति उक्त्वा त्रिशङ्कुः दक्षिणदिशं ययौ। तदनन्तरं, तस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थम्, राजा वसिष्ठस्य पुत्रान् यत्र तपस्यन्तः दीर्घकालं स्थिताः तत्र ययौ। त्रिशङ्कुः, महातेजाः, शतं दीर्घतपसः वसिष्ठस्य पुत्रान् ददर्श, मनः स्थिराः। तान् सर्वान् महात्मनः गुरुपुत्रान् उपगम्य, एकैकं प्रणम्य, लज्जया अवनतमुखः स्थित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, "शरणागतः अस्मि, शरणदातृभ्यः शरणं याचामि" इति उक्तवान्। "महात्मना वसिष्ठेन तिरस्कृतः अस्मि; महायज्ञं कर्तुम् इच्छन्, अनुमतिं दातुम् अर्हथ।" "गुरुपुत्रान् सर्वान् पूजयन्, तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् नमस्कृत्य याचामि।" "सिद्ध्यर्थं यज्ञकर्मणि यत्नेन यजनं कुरुत; यथा स्वशरीरेण देवलोकं प्राप्नुयाम्।" "वसिष्ठेन तिरस्कृतः, अन्यः मार्गः नास्ति, गुरुपुत्रैः एव साध्यम्।" "इक्ष्वाकुषु सर्वेषु कुलपुरोहितः एव उत्तमः मार्गः; तस्मात् तस्य अनन्तरं यूयं सर्वे मम दैवतं।" शृणु, राघव, वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा, राघव, त्रिशङ्कोः क्रोधयुक्तं वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठस्य शतं पुत्राः राजानं इदं वचनम् ऊचुः—"गुरुणा सत्यम् उक्तं, तिरस्कृतः असि, दुष्टबुद्धे; कथं तत्त्वं अन्यम् शाखाम् उपगम्य उल्लङ्घितवान्?