रामः क्रुद्धः रावणं प्रति गर्जन् उवाच—"तिष्ठ, तिष्ठ! मया त्वं महद् दुःखकरं कर्म कृतम्, कथं राक्षससिंह, क्व गमिष्यसि मोक्षाय?" स चेत् इन्द्रं यमं वा सूर्यं ब्रह्माणं वह्निं शङ्करं वा, अथवा दशसु दिशासु अपि पलायसे, अद्य मत्तः न मोक्ष्यसे। यं त्वया अद्य शस्त्रेण निर्युद्ध्य शोकसंविग्नं हतः—स एव, हे राक्षसराज, तव, तव पुत्राणां पौत्राणां च युधि मृत्युर्भविष्यति। स एव च, रूपैः अद्भुतः, बाणैः जनस्थानं प्राप्य, तव दुर्गाणि विनाशयामास, चतुर्दशसहस्राणि च राक्षसानां शस्त्रपाणीनां निहतानि। एवं राघवस्य वचः श्रुत्वा, बलवान् राक्षसराजः युद्धे शीघ्रगामिनं हनूमन्तं राघवं वहन्तं ददर्श। स पूर्ववैरेण स्मृतः, क्रोधेन परिप्लुतः, मृत्युशिखाभिः सदृशैः ज्वलद्भिः बाणैः तं प्राहिणोत्। राक्षसस्य बाणैः आहतः अपि हनुमान् स्वतेजसा अधिकं बभूव। ततः, रावणेन आहतः रामः महातेजाः कपिश्रेष्ठं दृष्ट्वा कोपेनाभिभूतः। स रावणस्य रथस्य चक्राणि, अश्वान्, ध्वजम्, छत्रम्, महापताकां, सारथिं, वज्रं, शूलम्, खड्गं च तीक्ष्णैः शरैः छित्त्वा, इन्द्रशत्रुं रथमध्ये वज्रसन्निभेन बाणेन वज्रायुध इव मेरुं विदारयन् विव्याध। यः राजा वज्रविद्युत्प्रहारैः अपि न कम्पितः, स रामबाणैः आहतः गाढं पीडितः, सन्नः, धनुः मुमोच। तं विमूढं दृष्ट्वा रामः ज्वलन्तं चन्द्रार्धाकारं बाणं गृहीत्वा, तेन राक्षसराजस्य सूर्यसङ्काशं मुकुटं क्षिप्रम् अछिन्तयत्। तदा स मुकुटहीनः, शोभाहीनः, विषहरितः सर्प इव, तेजोनिवृत्तः, प्रकाशरहितः सूर्य इव, युद्धे रामेण प्रोक्तः— "त्वया महद् भीषणं कर्म कृतम्, मया तव वीर्यशालिनः नायकान् हतवान्, तस्मात् त्वं क्लान्तः, न तव बाणैः प्रेषयिष्यामि मृत्युम्। गच्छ, जानामि युद्धेन क्लान्तः असि; लङ्कां प्रविश, राक्षसेश्वर; विश्रम्य, पुनः समारुह्य रथं, शस्त्रपाणिः आगच्छ; तदा मम वीर्यं रथस्थः पश्यसि।" एवं उक्तः, गर्वहर्षविहीनः, छिन्नधनुः, हतानाश्वसारथिः, बाणैः विद्धः, भग्नमुकुटः, राजा शीघ्रं लङ्कां प्रविवेश। तस्मिन् रजनीचरपतौ देवदानवशत्रौ प्रविष्टे, रामः युद्धमुखे, कपीन् लक्ष्मणं च व्यथितान् सम्यक् उपचारयत्। देवेन्द्रारिभूतस्य पराजये, देवाः, दानवाः, पिशाचाः, दिशः, समुद्राः, मुनयः, महोरगाः, सर्वे च भूतानि प्रहृष्टानि अभवन्। अथ शृणु—श्रीवाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे षष्टितमः सर्ग आरभ्यते। रावणः, रामबाणैः कम्पितः, भग्नमाना, लङ्कां प्रविश्य, क्लेशितेन्द्रियः अभवत्। स सिंहेन दन्तिनः यथा, गरुडेन सर्पः यथा, महात्मना राघवेण अभिभूतः। राघवस्य बाणान्, ब्रह्मदण्डोपमान्, विद्युत्समप्रभान्, स्मरन् राक्षसेश्वरः व्यथितः। स सुवर्णमय्यां दिव्यस्यां आसन्द्यां उपविश्य, राक्षसान् निरीक्ष्य, इदं वचनम् उवाच— "मम सर्वाणि तपांसि व्यर्थानि; इन्द्रतुल्यः अपि अहम्, पुरुषेण जितः। ब्रह्मणः सा भीषणा वाणी अद्य ममोपस्थितम्—'मानुषेभ्यः ते भीः भविष्यति'—इति। अहम् अमरत्वं देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसानां सर्पाणां च अयाचिषम्, न तु मनुष्येभ्यः। अयं तु रामो दशरथात्मा, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, यः अनरण्येन पूर्वं उक्तः।" "यदुक्तम्—'तव वंशे कश्चिद् दुरात्मा राक्षसाधम, युद्धे त्वां पुत्रैः मन्त्रिभिः सैन्यैः अश्वैः सारथिना सह हन्ता'—इति; स एव अयं। वेदवत्याः शापेन अपि अहं पूर्वं दुष्कृत्य पीडितः। सा जानकात्मजा सीता, यथा उमा, नन्दीश्वरः, रम्भा, वरुणकन्या जाताः, एवं सा। यथा ऋषिभिः उक्तम्, एवं जातम्; ऋषीणां वचनं मिथ्या न भवति।" "अतः, यूयं सर्वे अत्र संगृहीताः, सर्वशक्त्या प्रयत्नः कर्तव्यः। राक्षसाः द्वारगोपाः भवन्तु, शिखरगोपाः च; स हि अगम्यगम्भीरः, देवदानवमदापहर्ता, समीपं गच्छति।" "कुम्भकर्णः ब्रह्मशापवशेन सुप्तः, प्रहस्तः हतः, बलानि च पराजितानि। अतः, राक्षसबलस्य घोरशक्तिं ज्ञात्वा, द्वाररक्षा सम्यक् कुरुत, प्राकारम आरोहत। कुम्भकर्णः निद्रावशः, कामेन अभिभूतचित्तः, सुखेन सुप्तः; तं शीघ्रं बोधयत।" "एष राक्षसः, नव, सप्त, दश, अथवा अष्ट मासान् सुप्तः; क्रियाकर्म कृत्वा, इदानीं नवमः दिवसः। तं महाबाहुं कुम्भकर्णं शीघ्रं बोधयत; युद्धे स कपीन् राजपुत्रौ च शीघ्रं हन्ता। स युद्धध्वजः, राक्षसश्रेष्ठः; सदा कुम्भकर्णः निद्रालुः, मोहितः, नीचसेवितः। कुम्भकर्णे बोधिते, रामेण युद्धे पराजये अपि, मम दुःखं न स्यात्। किं तु, इन्द्रसमानबलः अपि स, यदि अस्मिन् महति आपदि साहाय्याय न योग्यः, किम् तेन?