ततः स महातेजाः विश्वामित्रः सर्वास्त्राणि प्राकाशयत्। स शोषणास्त्रं दारणास्त्रं च, दुर्जयं वज्रम्, ब्रह्मपाशं, कालपाशं, वरुणपाशं च विमुञ्चत्। प्रियं पिनाकास्त्रं, शुष्कं च सिक्तं च वज्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचं, क्रौञ्चास्त्रं चापि स विसृज्य जगर्ज। धर्मचक्रम्, कालचक्रम्, विष्णुचक्रम्, वातायुधं, मन्युमथनं, अश्वशिरास्त्रं च स विससर्ज। द्वौ शूलौ, कङ्कालायुधं, गदां, महद् विद्याधरास्त्रं, भीषणं कालायुधं च स विसृज्य तस्थौ। तीक्ष्णं त्रिशूलायुधं, कपालास्त्रं, कङ्कणास्त्रं च विससर्ज; सर्वाण्येतानि आयुधानि, हे राघव, स विसृज्य संतप्तः। एतेषां सर्वेषामस्त्राणां विमोचनं दृष्ट्वा, मन्त्रविदां श्रेष्ठः वसिष्ठः, ब्रह्मपुत्रः, तानि सर्वाण्यस्त्राणि दण्डेनैव निगृह्य विस्मयं जगाम। तेषु अस्त्रेषु शमितेषु, गाधिसुतः ब्रह्मास्त्रं सन्दधे। तदस्त्रं दीयमानं दृष्ट्वा, अग्निप्रधानाः देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, महोरगाः, त्रयो लोकाः च बिभ्युः। स ब्रह्मास्त्रं अपि, हे राघव, वसिष्ठः स्वब्रह्मदण्डबलात् सम्पूर्णं शमयामास। तस्य वसिष्ठस्य ब्रह्मास्त्रं ग्रसतः रूपं भीषणं बभूव, येन त्रयः लोकाः सन्तप्ताः। महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपेभ्यः धूमरहितानलशिखावद् दीप्तिरुत्फुल्ला। तस्य करोत्थितं ब्रह्मदण्डं धूमरहितप्रलयानलवत्, यमदण्डमिव, ज्वलितमभूत्। ततः मुनिगणाः मन्त्रविदां श्रेष्ठं वसिष्ठं स्तुत्वा ऊचुः—‘अक्षय्यं ते बलं, ब्रह्मन्, तेजसा तेजो धारय।’ ‘त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निगृह्यते; तव बलं परं, अक्षय्यं—लोकाः निर्भया भवन्तु।’ एवं स्तुतः महातेजाः वसिष्ठः स्वमात्मानं शमयामास। विश्वामित्रः तु पराजितः, दीर्घं निश्वस्य, उवाच—‘धिगस्त्रबलं, क्षत्रबलं; ब्रह्मतेजः एव बलं सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाण्यस्त्राणि विनाशितानि।’ एवं चिन्तयन्, मनः संयम्य, इन्द्रियाणि च निगृह्य, ‘तप एव ब्राह्मण्यस्य कारणम्’ इति निश्चित्य, महत्तपः समारभत। श्रूयताम् इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः। ततः स विश्वामित्रः, पराजयमात्मनः स्मरन्, शोकदग्धहृदयः, पुनः पुनः दीर्घं निश्वस्य, महात्मनः वैरं कृत्वा, दक्षिणां दिशं जगाम। स तत्र स्वभार्यया सह, महातपाः विश्वामित्रः, घोरं तपश्चरितुम् आरब्धवान्। स फलं मूलं चाश्नन्, संयतः, परमं तपः कृत्वा, तस्य सत्यधृत्यर्थं धर्मनिष्ठाः पुत्राः जाताः—हविष्पण्डः, मधुष्पण्डः, दृढनेत्रः च महारथः। सहस्रवर्षे पूर्णे, ब्रह्मा लोकपितामहः, तं तपस्विनं विश्वामित्रं मधुरया वाचा उवाच—‘राजर्षिसत्तम, तपसा त्वया राजर्षिलोकाः जिताः। एतस्मिन्नर्थे त्वां वयं राजर्षिरिति विद्मः।’ एवमुक्त्वा स महातेजाः देवैः सह स्वं स्थानं जगाम। स जगतां प्रभुः ब्रह्मलोकं गतः। विश्वामित्रः तु तद्वचनं श्रुत्वा, किंचित् लज्जया शोकदीनः बभूव। स महाशोकेन क्रोधेन च परिप्लुतः, ‘महत् तपः कृतं मया, तथापि राजर्षिरिति मां विदुः।’ इति दुःखितः, ‘नास्ति तपसः फलम्’ इति निश्चित्य, महातपाः धर्मात्मा काकुत्स्थः, आत्मसंयम्य, तत्रैव परमं तपः कर्तुम् आरब्धवान्। तस्मिन्नन्तरे सत्यवाक् जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, यशस्वी इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, चिन्तयामास—‘अहं स्वशरीरेणैव स्वर्गं यास्यामि।’ स वसिष्ठं समाहूय, स्वमनोरथं निवेदयामास। स तु महात्मना वसिष्ठेन प्रतिषिद्धः—‘अशक्यम्’ इति उक्त्वा—दक्षिणां दिशं जगाम। ततः स राजा तस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थं वसिष्ठस्य पुत्रान् यत्र तत्र तपसि स्थिता दीर्घकालं तपः कुर्वन्तः, तान् उपगम्य दृष्टवान्। स तेजस्वी त्रिशङ्कुः, तान् वसिष्ठस्य शतं पुत्रान्, दीप्तिमन्तः, तपसि स्थितान्, ददर्श। स सर्वान् गुरुपुत्रान् उपेत्य, एकैकशः प्रणम्य, लज्जया किंचित्, अधोमुखः तस्थौ। स कृताञ्जलिः सर्वान् तान् महात्मनः उवाच—‘शरणागतः अस्मि, शरणदाता भवन्तः। मया महात्मना वसिष्ठेन परित्यक्तः, महायज्ञस्य काम्यार्थं, भवन्तः अनुमन्यन्ताम्। गुरुपुत्रान् अहम् अभिवाद्य, भवतः प्रार्थये; शिरसा प्रणम्य, तपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् याचामि। युष्माभिः, कार्यसिद्ध्यर्थं, एकचित्तेन, मम यज्ञे ऋत्विजः भूत्वा, शरीरेणैव स्वर्गलोकं प्राप्नुयाम्। वसिष्ठेन परित्यक्तः, अन्यो मार्गो नास्ति मम, ऋते गुरुपुत्रेभ्यः। सर्वेषां हि इक्ष्वाकूणां, कुलपुरोहितः एव श्रेष्ठः पन्थाः; तस्मात्, तस्योत्तरं, भवन्तः एव मम दैवतं।