एकदा, पर्वतस्य आरोहणं, महासागरं उड्वा, तस्य वाक्यानि, च मुख्यकस्य दृष्टिः, अनेन आरम्भः अभवत्। तत्र राक्षसीं धमयित्वा, छायाग्रासं प्राप्य, सिम्हिकायाः विनाशः, लङ्कां च मलयं च दृष्ट्वा। रात्रौ लङ्कायां प्रवेशः, एकाकिनी चिन्तना, पानभूमिं प्रति गमनं, रक्षितं प्राङ्गणं दृष्ट्वा। तत्र रावणं दृष्ट्वा, पुष्पकं रथं, अशोकवनं प्रविष्टः, सीतां च दृष्ट्वा। तस्य प्रतीकं दत्वा, सीतायाः सह संवादस्य, राक्षसियों धमयित्वा, त्रिजटायाः स्वप्नदर्शनं दृष्ट्वा। सीतायाः रत्नं दत्वा, वृक्षं च भञ्जयित्वा, राक्षसियों पलायनं, किङ्कराणां च विनाशः अभवत्। वायु-पुत्रस्य पकृतेन, लङ्कायां दहनं कृत्वा, प्रत्यागच्छन्, मधुं च गृहीत्वा। राघवस्य शान्तिं ददाति, रत्नं हस्ते दत्वा, महासागरे सह मिलित्वा, नलस्य पुलं निर्मितम्। महासागरे पारं गत्वा, रात्रौ लङ्कायां आक्रमणं कृत्वा, विभीषणस्य सहकारं प्राप्य, वधाय साधनानि प्रदत्तानि। कुम्भकर्णस्य विनाशः, मेघनादस्य पराजयः, रावणस्य नाशः, समुद्रनगरे सीतां पुनः प्राप्यते। विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकं रथं दृष्ट्वा, अयोध्यां गन्तव्यः, भारद्वाजं च दृष्ट्वा। वायु-पुत्रस्य प्रेषणं, भरतं सह मिलित्वा, रामस्य अभिषेकस्य शुभ अवसरः, सर्वाणि सैन्यानि निष्कास्य, स्वराज्यस्य आनन्दः, वैदेहीं च प्रेषितः। यदपि रामस्य पृथिव्यां आगच्छत्, तदपि वयोवृद्धः ऋषिः वाल्मीकिः काव्यस्य अन्त्ये रचितवान्। एषः चतुर्थः सर्गः बालकाण्डे महात्मनः वाल्मीकि रामायणस्य। वाल्मीकि ऋषिः सम्पूर्णं रामकथां, यः स्वराज्यं प्राप्य, अद्भुतशब्दैः च अर्थैः च रचितवान्। तेन च चतुर्विंशतिः सहस्राणि श्लोकानि, पञ्चशतं सर्गाणि, षट्काण्डानि च, उत्तरं च रचितम्। तदनन्तरं तेन महात्मना कृतं महाकाव्यं सम्पूर्णं, यदपि आगच्छत्, तदपि विचार्य, 'कः तु एषः पाठयिष्यति?' इति। तस्मिन् समये, तु राजा पुत्रौ, कुशं च लवम्, धर्मशीलं, प्रसिद्धं, मधुरस्वरैः युक्तं, आश्रमेषु निवसन्तौ दृष्ट्वा। तौ वेदेषु प्रवीणौ, बुद्धिमन्तौ, ऋषिना शिक्षितौ, वेदस्य वृद्धये काव्यं शिक्षितम्। व्रतधारी ऋषिः सम्पूर्णं रामायणकाव्यं, सीतायाः महाकथा च, पुलस्त्यस्य पुत्रस्य विनाशं च रचयामास। सुगमं पाठितुं च गायितुं, त्रिभिः मापैः युक्तं, सप्तधात्विकं च, तारं च तालं सह युक्तम्। एषः काव्यं प्रेम, करुणा, हास्य, क्रोध, भीति, वीर्यं च भावनाभिः पूर्णं, तौ गायन्ति। ते द्रष्टव्याः, संगीतविद्यायाम् कुशलौ, स्वरयुगेन युक्तौ, दिव्यगन्धर्वसदृशौ। ते सौन्दर्येन च शुभचिन्हैः युक्तौ, मधुरस्वरैः भाषन्तौ, रामस्य शरीरेन उत्पन्नद्वयं इव। ते राजपुत्रौ, सम्पूर्णं उत्तमं धर्मकथां ज्ञात्वा, काव्यं निर्दोषं पाठयन्ति। ऋषीनां, द्विजानां च, धर्मशीलानां च सङ्गमेषु, तौ तत्त्वज्ञाः, निर्देशेन गानं कर्तुं समर्पितौ। महात्मा च महाशुभं, सर्वैः शुभचिन्हैः युक्तौ, तौ कदाचित्, शुद्धचित्तानां ऋषीनां सङ्गमे— सङ्गमे स्थिता, तौ काव्यं गायन्ति; श्रुत्वा तस्मिन् सर्वे ऋषयः आस्रुपूरिताक्षाः अभवन्। ते प्रत्युत्तरे, 'उत्तमम्! उत्तमम्!' इति उल्लसिताः, महान् विस्मयेन, धर्मे निष्ठिताः सर्वे आनन्दिताः। ते कुशीलवगायकों प्रति स्तुतिं ददति, 'आह, एषः गीतस्य मधुरता, विशेषतः श्लोकानां!' यद्यपि एषः घटनाः पुरातनाः, तत्र तु यथार्थदृष्ट्या प्रदर्शिताः; तौ गत्वा च मधुरं गायन्ति, कथा अभिव्यक्त्याः। सङ्गमेन तौ मधुरं, उत्साहपूर्वकं च गायन्ति; एवं तौ महर्षिभिः तपस्विभिः प्रशंसिताः। यदा तौ अधिकं उत्साहपूर्वकं च अद्भुतं मधुरं गायकाः, तदा एकः ऋषिः, तत्र स्थिता, तौ जलपात्रं ददाति। अन्यः च, प्रसन्नः च प्रसिद्धः, तौ छद्रं ददाति; अन्यः च कालेन काले, कृतकर्मणः। अन्यः जलपात्रं ददाति, अन्यः महर्षिः muñja-grass गिर्दलं ददाति; अन्यः च दण्डं ददाति, च तदनन्तरं च वस्त्रं ददाति। अन्यः च जलपात्रं ददाति, अन्यः महर्षिः वल्कलवस्त्रं ददाति; अन्यः च दण्डं ददाति, च एकः ऋषिः अग्निवाहनानि ददाति। अन्यः च उडुम्बरदण्डं ददाति, यः च तस्मिन् समये आशीर्वादं ददाति; अन्यः महर्षिः दीर्घायुः इति वचनानि उच्चारयति। एवं सर्वे सत्यवाक्याः ऋषयः तौ ददाति, 'एषः अद्भुतकथा ऋषिना उद्घोषिता।' एषः काव्यस्य सर्वोत्तमं आधारः, सम्यक् क्रमेण पूर्णः; एषः गीतः, यः सर्वेषां गीतेषु कुशलैः गीयते।