ततः स महातेजाः कौशिकः सर्वास्त्राणि प्रजज्वाल, मानवान् मोहनं गान्धर्वं स्वापनं जृम्भणं च, मदनं संतापनं विलापनं चास्त्राणि स विससर्ज। शोषणं दारणं च दुष्प्रधर्ष्यं वज्रास्त्रं, ब्रह्मपाशं कालपाशं वरुणपाशं चापि स विससर्ज। प्रियं पिनाकास्त्रं शुष्कं चर्द्रं च वज्रं, दण्डास्त्रं पैशाचं क्रौञ्चास्त्रं चापि स विससर्ज। धर्मचक्रम्, कालचक्रम्, विष्णुचक्रम्, वातायुधं, मन्थनायुधं, अश्वशिरस्त्रं चापि स विससर्ज। द्वौ शूलौ कङ्कलायुधं मुसलं च, महाबलम् विद्याधरास्त्रं, भयङ्करं कालास्त्रं चापि स विससर्ज। तीक्ष्णं त्रिशूलायुधं, कपालास्त्रं, कङ्कणास्त्रं च स विससर्ज, हे राघव, सर्वाण्येतानि अस्त्राणि स विससर्ज। ऋषिसत्तमः वसिष्ठः तानि सर्वाण्यस्त्राणि दण्डमात्रेण निगिरन् अद्भुतमिव बभूव। अस्त्रेषु विनिर्जितेषु, गाधिसुतः ब्रह्मास्त्रं सन्दधे; तदस्त्रं समुत्थितं दृष्ट्वा, अग्निप्रधानाः देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, महोरगाश्च बिभ्युः; त्रयो लोकाः भयाकुलाः बभूवुः ब्रह्मास्त्रस्य सन्दाने। तदपि घोरतरं ब्रह्मास्त्रं, हे राघव, वसिष्ठः ब्रह्मदण्डबलात् समूलं निगिरन्। यदा वसिष्ठः महात्मा तदस्त्रं निगिरन्, तदा तस्य रूपं घोरमभवत्, त्रीन् लोकान् मोहयन्। महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपेभ्यः धूमरहितस्य दीप्यमानस्य वह्नेः शिखा इव प्रभा विसृज्यन्ते स्म। तस्य हस्ते समुत्क्षिप्तं ब्रह्मदण्डं धूमरहितस्य प्रज्वलितस्य वह्नेः यमदण्डस्य च सदृशं बभूव। ऋषिगणाः वसिष्ठं मन्त्रदर्शिनां श्रेष्ठं स्तुवन्ति स्म—"अक्षयस्ते तेजो, ब्रह्मन्, स्वतेजसा तेजः धारय।" "त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निगृहीतः; परमं तेजस्ते, अक्षयम्—लोकाः भयात् विमुक्ताः स्युः।" एवं संबोध्य, महाबलः महातेजाः वसिष्ठः स्वात्मानं शमयामास; विश्वामित्रः पराजितः दीर्घं निश्श्वस्येदम् उवाच। "धिक् क्षत्रबलं, धिक् क्षात्रं तेजः; ब्रह्मतेज एव सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाण्यस्त्राणि नाशितानि।" इति चिन्तयन्, इन्द्रियमनः संयम्य, "महत्तपः करिष्यामि, येन ब्राह्मण्यं प्राप्यते," इति संकल्प्य। शृणु पुण्ये वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमं सर्गम्। ततः स दुःखदग्धहृदयः, निजपराजयं चिन्तयन्, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं चकार, महात्मनः वैरानुबन्धं कृत्वा। स दक्षिणां दिशं जगाम स्वभार्यया सहितः, महातपस्वी विश्वामित्रः घोरं तपः समारभत। स फलं मूलं चाश्नन्, आत्मसंयमी, परं तपः आचरन्; तदा तस्य सत्यधृतौ पुत्राः अभवन्। हविष्पाण्डः, मधुष्पाण्डः, दृढनेत्रश्च महारथः; सहस्रवर्षे समाप्ते, जगतां पितामहः ब्रह्मा, विश्वामित्रं तपोमयं मधुरया गिरा उवाच—"राजर्षिसत्ता तपसा त्वया जिताः, हे कौशिक।" "एतेन तपसा त्वां राजर्षिम् विद्मः," इत्युक्त्वा स महातेजाः देवैः सह जगाम। स जगतां प्रभुः ब्रह्मलोकं जगाम; विश्वामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा किंचित् लज्जया विषण्णः अभवत्। स दुःखकोपसंयुक्तः इदं वाक्यमुवाच—"महत् तपः कृतं, ततोऽपि राजर्षिरिति मां विदुः।" "सर्वे देवाः, सर्वे ऋषिगणाः—नास्ति तपसः फलम् इति मे मन्ये।" इति संकल्प्य, महातपाः, धर्मात्मा काकुत्स्थः, परमात्मा, तपः आचरन्; तस्मिन्नेव काले, सत्यवादी जितेन्द्रियः, त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, चिन्तयामास—"महायज्ञं करिष्यामि, हे राघव।" "स्वशरीरेण देवलोकं प्राप्स्यामि," इति निश्चित्य, वसिष्ठं आहूय, स्वमनोरथं निवेदयामास। महात्मना वसिष्ठेन "अशक्यम्" इति उक्तः, वसिष्ठेन तिरस्कृतः, दक्षिणां दिशं जगाम। ततः तदर्थसिद्धये, राजा वसिष्ठपुत्रान् अगच्छत्, ये दीर्घतपसो योगिनः आसन्। त्रिशङ्कुः महातेजाः शतं वसिष्ठस्य पुत्रान् तपसि स्थितान् अपश्यत्। स सर्वान् गुरुपुत्रान् उपगम्य, एकैकशः प्रणम्य, किंचित् लज्जया, नम्रवदनः तस्थौ। स कृताञ्जलिः सर्वान् महानात्मनः उवाच—"शरणागतः अस्मि, शरणदायिनः शरणं याचे।" "महात्मना वसिष्ठेन तिरस्कृतः अस्मि; महायज्ञकामः अस्मि, अनुमतिः दातव्या।" "अहं सर्वान् गुरुपुत्रान् पूजयन्, तपोधनान् ब्राह्मणान् शिरसा प्रणमामि।" "सिद्ध्यर्थं, एकचित्तेन, मम यज्ञे ऋत्विजः भवत; येन शरीरेण देवलोकं प्राप्नुयाम्।" "वसिष्ठेन तिरस्कृतः, अन्यः मार्गः न अस्ति, हे तपस्विनः, ऋते गुरुपुत्रैः।