ततः कोपसमाविष्टः गाधिपुत्रः वरुणास्त्रं रुद्रास्त्रं इन्द्रास्त्रं पाशुपतं तथैव ऐषीकमपि अस्त्रं मुमोच। तथैव सः मानवादीन्यस्त्राणि, मोहान्यस्त्रं, गान्धर्वं, स्वापनं, जृम्भणं, माधनं, संतापनं, विलापनं च सन्दधौ। शोषणं, दारणं, दुर्जयं वज्रास्त्रं, ब्रह्मपाशं, कालपाशं, वरुणपाशं चापि सः प्राहरत्। प्रियं पिनाकास्त्रं, शुष्कं चर्द्रं च वज्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचं, क्रौञ्चास्त्रं चापि सः सन्दधौ। धर्मचक्रं, कालचक्रं, विष्णुचक्रं, वातास्त्रं, मन्थनास्त्रं, अश्वशिरास्त्रं चापि सः विससर्ज। द्वौ शूलौ, कङ्कालास्त्रं, गदां, बलवत् विद्याधरास्त्रं, भीषणं कालास्त्रं च सः प्राहरत्। तदा भीषणं त्रिशूलास्त्रं, कपालास्त्रं, कङ्कणास्त्रं च सः सन्दधौ। एवं सर्वाण्यस्त्राणि स गाधिपुत्रः प्राहिणोत्। तानि सर्वाण्यस्त्राणि मन्त्रविदां श्रेष्ठः वसिष्ठः ब्रह्मदण्डेनैव निगृह्य ददाह। अस्त्रेषु निगृहीतेषु गाधिपुत्रः ब्रह्मास्त्रं सन्दधौ। तदस्त्रं समुत्क्षिप्तं दृष्ट्वा अग्निप्रधानाः देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, महोरगाश्च, त्रिलोका अपि भयाकुलाः अभवन्। राघव, तदपि भीषणं ब्रह्मास्त्रं वसिष्ठः स्वब्रह्मदण्डबलात् सम्यक् जग्रास। वसिष्ठस्य ब्रह्मास्त्रं ग्रसतः रूपं परमभीषणं बभूव, येन त्रयः लोकाः विस्मिताः अभवन्। तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः रोमकूपेभ्यः धूमरहिताग्निशिखावत् प्रभारश्मयः निर्गता। तस्य करोत्क्षिप्तं ब्रह्मदण्डं धूमरहितविनाशाग्निवत् दीप्तिमान्, यमदण्डसमनिभं बभूव। तदा मुनिगणाः मन्त्रविदां श्रेष्ठं वसिष्ठं प्रशशंसुः—"अप्रमाद्यं तव तेजः, ब्रह्मन्; स्वतेजसा तेजो धारय।" "त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निगृहीतः; तव तेजः परमं चाप्रधृष्यं—लोकाः निर्भयाः स्युः।" एवं समाश्वास्य, वसिष्ठः महातेजाः स्वात्मानं प्रशमयत्। पराजितः विश्वामित्रः दीर्घं निश्वस्य इदं वचनमुवाच—"धिक् क्षत्रबलं, धिक् क्षत्रतेजः; ब्रह्मतेज एव सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाण्यस्त्राणि विनष्टानि।" एवं चिन्तयन्, इन्द्रियाणि मनश्च संयम्य, सः निश्चित्य "महत्तपः करिष्यामि, येनैव ब्राह्मण्यं सम्प्राप्यते" इति संकल्पमकरोत्। शृणु, राघव, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते बालकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः। ततः सः विश्वामित्रः, स्वपराजयमात्मनः स्मृत्वा, शोकसन्तप्तहृदयः पुनः पुनः दीर्घं निश्वस्य महात्मनः वैरिणं सञ्जग्राह। सः दक्षिणदिशं प्रस्थितः भार्यया सह, महातपाः विश्वामित्रः घोरं तपश्चकार। फलं मूलं चाश्नन्, आत्मसंयमितः, परमं तपः कुर्वन्, सत्यम् धर्मं च नित्यं पालयन्, तस्य पुत्राः जाताः—हविष्पण्डः, मधुष्पण्डः, दृढनेत्रः इति महारथः। सहस्रवर्षे समाप्ते जगतां पितामहः ब्रह्मा मधुरं वाक्यमुवाच—"राजर्षिलोकाः त्वया तपसा जिताः, हे कौशिक। एतेन तपसा त्वां राजर्षिं विद्मः।" इत्युक्त्वा सः ब्रह्मा देवैः सहितः स्वं लोकं ययौ। तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रः किंचित् लज्जया शोकसन्तप्तः अभवत्। महान् शोकः क्रोधश्च तं व्याप्य, सः उवाच—"अहं महत्तपः कृतवान्, ततोऽपि माम् केवलं राजर्षिं विदुः।" "सर्वे देवा, सर्वे मुनयः—नास्ति तपसः फलमिति मन्ये।" एवं निश्चित्य महातपाः धर्मात्मा ककुत्स्थः, आत्मसंयमी, परमं तपः चकार। तस्मिन्नेव काले त्रिशङ्कुः सत्यवाक् जितेन्द्रियः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, चिन्तयामास—"यज्ञं करिष्यामि, स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यामि।" सः वसिष्ठं आहूय तच्छित्तं निवेदयामास। वसिष्ठेन महात्मना असंभवमिति उक्त्वा, प्रत्याख्यातः त्रिशङ्कुः दक्षिणदिशं जगाम। ततः सः राजा तदर्थसिद्धये वसिष्ठपुत्रान् यत्र दीर्घतपसः तपश्चर्यां कुर्वन्ति तत्र गतवान्। सः त्रिशङ्कुः महातेजाः वसिष्ठस्य शतं दीप्तिमन्तः पुत्रान् तपश्चर्यायाम् स्थितान् अपश्यत्। सर्वान् गुरुपुत्रान् उपसंगम्य, पृथक् पृथक् प्रणम्य, किञ्चित् लज्जया नम्रवदनः स्थितः। सः कृताञ्जलिः सर्वान् महात्मनः उवाच—"शरण्येभ्यः शरणार्थी अहं युष्मान् उपागतः।" "मया महात्मना वसिष्ठेन परित्यक्तः, महायज्ञं कर्तुमिच्छन्, भवद्भ्यः अनुमतिं याचे।" "सर्वान् गुरुपुत्रान् नमस्कृत्य प्रार्थये तपस्विनः ब्राह्मणान्।" "युष्माभिः एकचित्तेन मम कार्यसिद्धये ऋत्विजः भूत्वा, अहं शरीरेण देवलोकं प्राप्नुयाम्" इति।