हनूमतः वचः श्रुत्वा, रावणः भीमविक्रमः कोपसंरक्तलोचनः तं वानरं वाक्यम् उवाच— "त्वं शीघ्रं निःशङ्कं मां प्रहर; यशः स्थिरं प्राप्नुहि। ततः स्वबलं ज्ञात्वा त्वां हनिष्यामि, वानर।" इति। एवमुक्त्वा, राक्षसाधिपः रावणः महातेजाः पवनसूनुं वक्षसि पाणिना बलवद् आहतवान्। तेन पाणिघातेन कम्पमानः पुनः पुनः स वानरः स्थिरोऽभवत् क्षणमात्रं, ततः तेजस्वी बुद्धिमान् हनूमान् स्वं धैर्यम् आलम्ब्य स्थितवान्। ततः क्रुद्धः स हनूमान् देवरिपुं पाणिना ताडयामास। तेन महात्मना वानरेण ताडितः दशग्रीवः भूधर इव पृथिव्यां व्याकुलितः। रावणस्य पाणिघातेन समरे कम्पमानं दृष्ट्वा, मुनयः वानराः सिद्धाश्च निनदन्ति स्म, देवाः सहासुरैः प्रहृष्टाः अभवन्। ततः बलवान् रावणः स्वस्य अश्वाय वाक्यम् उवाच— "साधु वानर! वीर्येण त्वं मम श्लाघ्यशत्रुः।" इत्युक्ते रावणेन, पवनपुत्रः प्रत्युवाच— "धिगस्तु मे बलम्, यदि जीवसि, रावण! त्वां यदि अहम् एकवारं प्रहरिष्यामि, पापिन्, किं त्वं गर्वं वहसि? ततः मम मुष्टिघातेन त्वं यमलोकं यास्यसि!" इत्युक्त्वा हनूमतः वचनैः रावणस्य कोपः प्रजज्वाल। रुधिराभ्याम् नेत्राभ्यां क्रुद्धः स रावणः दक्षिणहस्तं संक्षिप्य महाबलिनं वानरं वक्षसि बलवता मुष्टिना ताडितवान्। तेन घातेन हनूमान् विस्तीर्णवक्षाः पुनः पुनः कम्पितः। तं बलिनं हनूमन्तं कम्पमानं दृष्ट्वा, रथी रावणः राक्षसेन्द्रः शीघ्रं रथेन नीलम् अभ्यधावत्। स रावणः भीषणैः सर्पसदृशैः तीक्ष्णैः शरैः नीलं वानरसैन्यपतिं दग्धुम् आरब्धवान्। शरवृष्ट्या पीडितः नीलः, एकेन हस्तेन पर्वतशृङ्गं राक्षसेन्द्राय प्राक्षिपत्। हनूमान् अपि तेजस्वी स्थिरचित्तः युद्धकाङ्क्षी तं दृष्ट्वा रोषात् वचनमब्रवीत्— "न युक्तं रावणं राक्षसाधिपतिं नीलसहितेन युद्धरतं समरे प्रहारयितुम्।" तदा रावणः सप्तभिः अतीव तीक्ष्णाग्रैः शरैः तं पर्वतशृङ्गं छित्त्वा भूमौ पातितवान्। तच्छिन्नं पर्वतशृङ्गं दृष्ट्वा, सेनापतिः नीलः क्रोधात् प्रज्वलितः संप्रहारिणां अन्तकवद् बभूव। युद्धे नीलः अश्वकर्णान् शालान् आम्रांश्च पुष्पितान् अन्यांश्च वृक्षान् प्राक्षिपत्। रावणः तान् वृक्षान् छित्त्वा, ततो घोरां ज्वलन्तीं शरवृष्टिं ववर्ष। शरवृष्ट्या पीडितः स नीलः महागिरिरिव मेघवृष्टिना, सः स्वं रूपं क्षुद्रं कृत्वा ध्वजाग्रं समाश्रितवान्। वह्निसूनुं ध्वजाग्रे स्थितं दृष्ट्वा, रावणः क्रोधेन जज्वाल, ततः नीलः निनादम् अकरोत्। लक्ष्मणः, हनूमान्, रामश्च, वानरं ध्वजाग्रे, धनुःशिरे, मुकुटाग्रे च स्थितं दृष्ट्वा, विस्मिताः अभवन्। रावणः महातेजाः वानरस्य चपलतां दृष्ट्वा विस्मितः, अग्न्यस्त्रं ददीप्तं अद्भुतं सन्धाय समरे प्रववर्त। तदा वानराः लक्ष्यं प्राप्य हृष्टाः निनदन्ति स्म, नीलस्य चपलतया रावणं समरे विमूढं दृष्ट्वा। तस्मिन्काले, रावणः वानरनिनादैः विक्षिप्तचित्तः, मोहग्रस्तः किंचिदपि कर्तुं न शक्तः। रावणः, निशाचरः, अग्न्यस्त्रयुक्तं शरं गृहीत्वा, ध्वजाग्रे स्थितं नीलं निरीक्ष्य, तम् उद्दिश्य वाक्यम् उवाच— "वानर, त्वं चपलः परममायायुक्तश्च। यदि शक्तः असि, जीवितं रक्ष; पुनः पुनः विविधरूपाणि धारयसि। तथापि, मया मुक्तः अस्त्रयुक्तः शरः, त्वां प्राणान् हरिष्यति, यद्यपि त्वं रक्षसि।" इत्युक्त्वा, राक्षसेन्द्रः महाबाहुः, शरं अस्त्रेण सन्नद्धं कृत्वा सेनापतिं ताडितवान्। अस्त्रयुक्तेन शरेण वक्षसि आहतः नीलः सहसा दग्धः भूमौ पतितः। पितुः तेजसा स्वतेजसा च, स भूमौ घुटिकाभ्यां पतितः, प्राणान् न मुमोच। वानरं मूर्च्छितं दृष्ट्वा, युद्धकाङ्क्षी रावणः, मेघनिनादसदृशरथेन सौमित्रिं प्रति अभ्यधावत्। समरे तं प्राप्त्वा, बलवान् राक्षसाधिपः, ज्वलन्तं सौमित्रिं पुरतः स्थित्वा धनुः सन्दधौ। सौमित्रिः अच्युतधीरः, तस्य अगाधं धनुः सन्दधतः, तम् अब्रवीत्— "जानिहि मां, निशाचराधिप; वानरैः सह युद्धं न योग्यं।" तस्य घोरघोषं वचः श्रुत्वा, धनुःशब्दं च, राजा समीपं गतः स्थिरं सौमित्रिं क्रुद्धः वाक्यम् उवाच— "धन्यः असि, राघव, यत् मम दृष्टिपथं प्राप्तः; विकृतबुद्धे, तव अन्त्यकालः समीपः। अद्यैव मम शरवृष्ट्या हतः यमक्षयं यास्यसि।" तस्य गर्जतः, उर्ध्वविकटदंष्ट्रस्य, सौमित्रिः अचलं मनः कृत्वा प्रत्युवाच— "राजन्, महाबलिनः स्वशौर्ये न गर्वन्ति; त्वं तु व्यर्थं गर्वं वहसि, पापानां शिरोमणे।