एवं वसिष्ठेन उक्तः महाबलः विश्वामित्रः अग्न्यस्त्रं सन्धाय "तिष्ठ तिष्ठ" इति उच्चैः अब्रवीत्। ततः ब्रह्मदण्डं समुत्क्षिप्य, कालदण्डमिव, महात्मा वसिष्ठः क्रुद्धः इदं वचनम् अवदत्— "हे क्षत्रियवंशनाशन, अहं तिष्ठामि—मम बलं दर्शय। अद्य ते अस्त्रविक्रमं नाशयिष्यामि, हे गाधिसुत। कुत्र ते क्षत्रियबलं, कुत्र च ब्राह्मतेजः महद्? पश्य मम दिव्यं ब्राह्मतेजः, हे क्षत्रियरेणो।" एवमुक्ते, गाधिसूनुना निष्क्रान्तम् अग्न्यस्त्रं, ब्रह्मदण्डेन वसिष्ठेन, जलवत्त्व अग्निबलम्, शमितम्। ततः क्रुद्धः गाधिसुतः वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, इन्द्रास्त्रं, पाशुपतं, ऐषीकमपि सन्धाय विससर्ज। तत्रैव मानवास्त्रं, मोहनास्त्रं, गान्धर्वास्त्रं, स्वापनं, जृम्भणं, मदनं, संतापनं, विलापनमपि सन्धाय विससर्ज। शोषणं, दारणं, दुर्धर्षं वज्रास्त्रं, ब्रह्मपाशं, कालपाशं, वरुणपाशमपि सन्धाय प्राहिणोत्। प्रियं पिनाकास्त्रं, शुष्कस्रावणवज्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचं, क्रौञ्चमपि विससर्ज। धर्मचक्रं, कालचक्रं, विष्णुचक्रं, वातास्त्रं, मन्थनास्त्रं, अश्वशीर्षमपि सन्धाय प्राहिणोत्। अथ स द्वौ शूलौ, कङ्कलास्त्रं, गदां, महाबलविध्याधरास्त्रं, कालास्त्रं च सन्धाय प्राहिणोत्। त्रीणि शूलानि, कपालास्त्रं, कङ्कणास्त्रञ्च सन्धाय विससर्ज। सर्वाण्येतानि अस्त्राणि, हे राघव, वसिष्ठः मन्त्रविदां श्रेष्ठः, ब्रह्मदण्डेन समूलं दग्धवान्। तेषु अस्त्रेषु शमितेषु, गाधिसुतः ब्रह्मास्त्रं सन्धाय प्राहिणोत्। तदस्त्रं दीर्घीकृत्य दृष्ट्वा, अग्निप्रमुखाः देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, महोरगाः, त्रयो लोकाः भीताः अभवन्। तद् भीषणं ब्रह्मास्त्रं अपि वसिष्ठः ब्रह्मदण्डबलात् समूलं उपशमयामास। तदा वसिष्ठस्य महात्मनः ब्रह्मास्त्रं ग्रसतः रूपं भीषणं जातम्, येन त्रयः लोकाः सम्मोहिताः। तस्य महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपेभ्यः धूमरहिताः ज्वलन्त्यः अग्निशिखाः इव रश्मयः स्फुटन्ति स्म। तदा वसिष्ठस्य हस्ते ब्रह्मदण्डः दीप्तिमान् अभवत्, धूमरहितः प्रलयानल इव, यमदण्डमिव। तत् कृत्वा, मुनिगणाः वसिष्ठं मन्त्रविदां श्रेष्ठम् स्तुत्वा ऊचुः— "अप्रमेय ते तेजः, ब्रह्मन्, तेजसा तेजः धारय। त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः जितः; तव तेजः अनुत्तमम्—अस्तु लोकाः अभयाः।" एवमुक्तः महाबलः वसिष्ठः शान्तः अभवत्। पराजितः विश्वामित्रः दीर्घं निश्वस्य इदं वचनम् अब्रवीत्— "धिक् क्षत्रियबलं, क्षत्रियविक्रमं; ब्राह्मतेज एव सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि विनष्टानि।" एवं चिन्तयन्, इन्द्रियैः मनसा च संयतः, महत्तपः करिष्यामि इति निश्चयम् अकरोत्—"एवमेव ब्राह्मणत्वस्य कारणं तपः।" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः आरभ्यते। तदा दुःखार्तचित्तः, स्वपराजयम् अनुस्मरन्, विश्वामित्रः पुनः पुनः दीर्घं निश्वस्य, वसिष्ठस्य शत्रुत्वम् आगतः। स दक्षिणदिशं प्रति स्वपत्नीसा सह गतः, महातपस्वी विश्वामित्रः अतिदुर्गतं तपः उपागमत्। फलं मूलं च भक्षयन्, संयतः, परमं तपः आचरन्, तदा तस्मै सत्यधृतये धर्मनिष्ठाय पुत्राः अभवन्—हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रः इति महारथः। सहस्रसंवत्सरं समाप्ते, ब्रह्मा लोकपितामहः, विश्वामित्रं तपोमयं मधुरं वचनम् अब्रवीत्—"राजर्षिलोकाः त्वया तपसा जिताः, हे कौशिक। अस्य तपसः प्रभावात् त्वां राजर्षिं विद्मः।" इत्युक्त्वा स महातेजाः देवैः सह व्योम्नि ब्रह्मलोकं जगाम। विश्वामित्रः तद् श्रुत्वा, लज्जया किंचित् विवर्णः अभवत्। स दुःखेन च कोपेन च परिप्लुतः इदं वचनम् उवाच—"मया महत्तपः कृतं, तथापि केवलं राजर्षिरिति ज्ञायते। सर्वे देवाः, सर्वे मुनिगणाः, नास्ति तपसः फलम् इति मे मतिः।" एवं निश्चित्य, महातपस्वी धर्मात्मा काकुत्स्थः परमात्मा तपः आचरन्। तस्मिन्नेव काले, सत्यवाक्यः जितेन्द्रियः त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, तस्य मनसि चिन्तितवान्—"अहं स्वशरीरेण स्वर्गस्य परमां स्थितिं प्राप्स्यामि।" स वसिष्ठं आहूय स्वमनःकामं निवेदयामास। वसिष्ठेन महात्मना असंभवमिति उक्तः, स दक्षिणदिशं प्रति गतवान्। ततः तस्य कार्यसिद्धये, राजा वसिष्ठस्य पुत्रान् अगच्छत्, ये दीर्घकालं तपः कुर्वन्तः, स्थिरचित्ताः, तपस्यासक्ताः आसन्। त्रिशङ्कुः महातेजाः तत्र शतम् अतीव दीप्तिमन्तः वसिष्ठपुत्रान् तपः कुर्वतः दृष्टवान्।