तदा तेजस्वी सत्यवीर्यश्च रामः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—“गच्छ, युद्धे च सततमुत्साहं धृतिं च धारय, लक्ष्मण। रावणो हि महाबलः, अद्भुतः संग्रामे; क्रुद्धः स त्रिषु लोकेषु दुष्प्रसह्यः, नात्र संशयः। तस्य दोषान्विचिन्त्य स्वदोषांश्चापि चिन्तय; एकचित्तः स्वं चक्षुषा धनुषा चात्मानं रक्षय।” राघवस्य वचः श्रोतुं सौमित्रिः तमभिनन्द्य समालिङ्ग्य, रामं प्रणम्य युद्धाय प्रतस्थे। स तत्र रावणं ददर्श—यस्यान्त्राणि गजारिवलम्बिनि, दीप्तं धनुः समुत्क्षिप्य, सः वानरान्—विक्षतदेहांश्च विक्षिप्तांश्च—शरवर्षेण छादयन् स्थितः। तं दृष्ट्वा महाबलः हनुमान् पवनसुतः तद्बाणवर्षं प्रतिवार्य रावणमभ्यधावत्। स तस्य रथमुपगम्य, दक्षिणं बाहुं समुत्क्षिप्य, बुद्धिमान् हनुमान् रावणं भयमावहन् इदं वचनम् अब्रवीत्—“देवैः दानवैः गन्धर्वैः यक्षराक्षसैः च त्वं निर्भयत्वं प्राप्तवान्; वानराणां तु भयमस्ति ते। एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुत्क्षिप्तः; स ते शरीरं विध्वंसयिष्यति, चिरसंस्थितं जीवमपि मोक्षयिष्यति।” हनुमतः वचनं श्रुत्वा रावणः भीमवीर्यः, क्रोधात् रक्तलोचनः, तमुवाच—“त्वं शीघ्रं प्रहर, न च विलम्बं कुरु; यशः चिरस्थायि प्राप्नुहि। ततः तव बलं ज्ञात्वा त्वां विनाशयिष्यामि, वानर।” एवं उक्त्वा रावणः राक्षसेन्द्रः महातेजाः, पवनसुतं वज्रसारं वक्षसि पाणिना प्रहारं चकार। तेन ताडितः हनुमान् पुनः पुनः कम्पितः; क्षणमेकं स्थिरो भूत्वा, दीप्तिमान् बुद्धिमांश्च, आत्मानं समाश्वासयत्। ततः क्रुद्धः स देवद्विषं पाणिना ताडयामास; तेन तेन महात्मना वानरेण ताडितः दशग्रीवः, भूमौ पर्वत इव समाकम्पितः। रावणं तु पाणिताडितं दृष्ट्वा, मुनयः वानराः सिद्धाश्च निनदुः, देवासुराः च प्रहृष्यन्। ततः बलवान् रावणः स्वस्य अश्वं संबोध्य, “साधु वानर! वीर्येण त्वं मे शत्रुः स्तुत्यः” इत्युक्त्वा, पवनसुतः प्रत्युवाच—“हन्त, मम बलं निन्द्यं यदि जीवसि रावण! यदि त्वां पाप, एकेन ताडयेयम्, किमर्थं मां गर्वयसे?” “तदा मम पाणिप्रहारात् यमसदनं गमिष्यसि!” इति हनुमतः वचनात्, रावणस्य कोपः प्रज्वलितः। स क्रोधात् रक्तलोचनः, दक्षिणं पाणिं संकुच्य, महाबलिनं वानरं वक्षसि महावेगेन ताडयामास। हनुमान् विस्तीर्णवक्षाः पुनः पुनः कम्पितः; तम् एवं कम्प्यमानं महाबलिनं हनुमन्तं दृष्ट्वा, रावणः महारथः शीघ्रं रथेन नीलं प्रति प्रजगाम। स भीषणैः सर्पसदृशैः तीक्ष्णैः शरैः, नीलं वानरसेनापतिं दग्धुमिव समारभत। शरवर्षेण पीडितः नीलः एकेन करेण पर्वतशिखरं राक्षसेन्द्राय क्षिप्तवान्। तदा हनुमान् अपि, दीप्तिमान् स्थिरचित्तः, युद्धोत्सुकः, क्रोधात् इदं वचनमब्रवीत्—“रावणं राक्षसेन्द्रं नीलस्यान्यस्य च युद्धरतस्य प्रहरितुमयुक्तम्।” ततः रावणः महातेजाः सप्तभिः तीक्ष्णाग्रैः बाणैः तं पर्वतशिखरं विदार्यापातयामास। तद्विनष्टं पर्वतशिखरं दृष्ट्वा, नीलः क्रोधाग्निना दग्ध इव, रिपुसैन्यविनाशकः, अश्वकर्णान्, शालान्, पुष्पिताम्रफलान्, अन्यांश्च वृक्षान् युद्धे क्षिप्तवान्। रावणस्तु तान् वृक्षान् छित्त्वा, भीषणं दीप्तं शरवर्षं ववर्ष। शरवर्षेण ताडितः स नीलः, मेघेन पर्वत इव, तदा स्वरूपं लघु कृत्वा ध्वजाग्रं समाश्रितवान्। अग्निसुतं ध्वजाग्रे स्थितं दृष्ट्वा, रावणः क्रोधेन प्रज्वलितः, नीलः च निनदन्। लक्ष्मणः हनुमांश्च रामश्च, वानरं ध्वजाग्रे, धनुरग्रे, किरीटकूटे च स्थितं दृष्ट्वा, महदाश्चर्यं जग्मुः। रावणः महातेजाः वानरस्य कौशलं दृष्ट्वा विस्मितः, दीप्तं अद्भुतं अग्न्यस्त्रं संधाय, नीलं प्रति प्रहाराय सज्जः। वानरास्तु तं लक्ष्यं प्राप्य, रावणं नीलकौशलविमूढं दृष्ट्वा हृष्टाः शब्दं चक्रुः। तस्मिन्काले, वानरनिनादैः विक्षिप्तचित्तः रावणः किंचिदपि कर्तुं न शशाक। निशाचरः रावणः, अग्न्यस्त्रयुक्तं बाणं गृहीत्वा, ध्वजशिखरे स्थितं नीलं पश्यन्, तमुवाच—“वानर, त्वं चपलः परममायावी च। यदि शक्नोषि, जीवितं रक्ष; पुनः पुनः विविधरूपाणि सृजसि। तथापि, मया मुक्ता बाणः अस्त्रयुक्तः, जीवितं ते हरेत्, यद्यपि रक्षितुमिच्छसि।