तदा, महर्षेः वसिष्ठस्य तपोवनं दीर्घकालं पोषितं विध्वंस्य, दुष्टाचारः मोहितः विश्रामित्रः तं वसिष्ठं क्रोधेन संबोधितवान्—"त्वं अस्माकं आश्रमं विनष्टवान्, हे दुरात्मन्! तस्मात् त्वं न स्थास्यसि।" इति। ततः स महर्षिः अतिवेगं क्रुद्धः यमदण्डसदृशं दण्डं उद्धृत्य, विनाशकालाग्निसदृशमद्भुतं तेजः प्रकटयन् स्थितः। ततः षष्ठसप्ततितमं सर्गं शृणु। वसिष्ठेन एवं उक्तः महाबलः विश्रामित्रः अग्न्यस्त्रं संधान्य "तिष्ठ तिष्ठ" इति उच्चैः वदन् आसीत्। वसिष्ठः पुनः ब्रह्मदण्डं यमदण्डसदृशं उद्धृत्य, क्रुद्धः इदं वचनं प्रोवाच—"हे क्षत्रियवंशघ्न! अहं इह स्थितः अस्मि, त्वं शक्तिं दर्शय। अद्य अहं तव अस्त्रबलं नाशयिष्यामि, हे गाधिसुत!" "क्व तव क्षत्रियबलं, क्व ब्रह्मबलं महत्तमं? मम दिव्यं ब्रह्मतेजः पश्य, हे क्षत्रियधूलि!" गाधिसुतस्य प्रक्षिप्तं भीष्मं परममग्न्यस्त्रं वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डेन निर्बलितम्—यथा अग्निबलं जलस्य बलात् निर्बलितं भवति। ततः क्रुद्धः विश्रामित्रः वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, इन्द्रास्त्रं, पाशुपतास्त्रं, ऐषीकास्त्रं च प्रक्षिप्तवान्। तदा मानवास्त्रं, मोहनास्त्रं, गन्धर्वास्त्रं, स्वापनास्त्रं, जृम्भणास्त्रं, मदनास्त्रं, संतापनं विलापनं च प्रक्षिप्तवान्। शोषणं, दारणं, दुर्धर्षं वज्रास्त्रं, ब्रह्मपाशं, कालपाशं, वरुणपाशं च प्रक्षिप्तवान्। प्रियं पिनाकास्त्रं, शुष्कं च मुष्कं वज्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचं, क्रौञ्चास्त्रं च प्रक्षिप्तवान्। धर्मचक्रं, कालचक्रं, विष्णुचक्रं, वातास्त्रं, मथनास्त्रं, अश्वशीर्षास्त्रं च प्रक्षिप्तवान्। द्वे शूलं, कंकलास्त्रं, गदा, विद्योत्तरास्त्रं, भीष्मं कालास्त्रं च प्रक्षिप्तवान्। उग्रं त्रिशूलास्त्रं, कपालास्त्रं, कंकनास्त्रं च प्रक्षिप्तवान्। सर्वाणि तानि अस्त्राणि, हे रघुनन्दन, स विश्रामित्रः प्रक्षिप्तवान्। वसिष्ठः मन्त्रजपात् श्रेष्ठः, ब्रह्मपुत्रः, तानि सर्वाणि अस्त्राणि ब्रह्मदण्डेन निगीर्य, अद्भुतं रूपं दर्शयन् स्थितः। अस्त्राणि निर्बलितानि दृष्ट्वा, गाधिसुतः ब्रह्मास्त्रं प्रक्षिप्तवान्; तदस्त्रं उद्धृतं दृष्ट्वा, देवाः अग्निप्रमुखाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, महापन्नगाः, त्रैलोक्यं च भयाकुलं अभवत्। तदपि भीष्मं ब्रह्मास्त्रं, हे राघव, वसिष्ठः ब्रह्मदण्डबलात् निगीर्य, निर्बलितवान्। वसिष्ठस्य ब्रह्मास्त्रं निगीर्यन्तं दृष्ट्वा, तस्य रूपं अतिभीष्मं अभवत्, त्रैलोक्यं मोहयन्। तस्य महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपेभ्यः धूमरहितज्वलदग्निशिखासदृशाः किरणाः प्रस्फुरन्ति स्म। तस्य हस्ते ब्रह्मदण्डः धूमरहितविनाशाग्निसदृशः, यमदण्डसदृशः, दीप्तिमान् अभवत्। तदा ऋषिगणाः वसिष्ठं मन्त्रजपात् श्रेष्ठं स्तुतवन्तः—"तेजः तव अव्याहतं, हे ब्रह्मन्; तेजसा स्वेन तेजः धारय।" "त्वया, हे ब्रह्मन्, महाबलः विश्रामित्रः निर्बलितः; तव शक्ति परमं, अव्याहतं अस्ति—लोकाः निर्भयाः सन्तु।" इत्युक्त्वा, महाबलः दीप्तिमान् वसिष्ठः स्वं मनः शमयन् स्थितः। विश्रामित्रः तु निर्बलितः, दीर्घं श्वसित्वा, इदं वचनं उवाच—"धिक् क्षत्रियबलं, क्षत्रियशक्तिं; ब्रह्मतेजः एव सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि विनष्टानि।" एवं विचार्य, इन्द्रियाणि च मनः संयम्य, "महत्तपः करिष्यामि; ब्राह्मणत्वस्य कारणं तपः एव" इति निश्चयम् अकरोत्। अथ, हे राघव, सप्तसप्ततितमं सर्गं शृणु। तदा विश्रामित्रः, पराभवस्मरणेन दुःखार्तः, पुनः पुनः श्वसित्वा, महात्मनः वसिष्ठस्य शत्रुर्भूतः। स दक्षिणदिशं स्वपत्नीया सह गतः, महातपस्वी विश्रामित्रः अत्युत्तमं तपः आरब्धवान्। फलमूलभोजनः, संयतात्मा, परमं तपः आचरन्, सत्यधर्मनिष्ठाः पुत्राः तस्य जाताः। हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रः महारथः; सहस्रवर्षाणि पूर्णानि जाता, ब्रह्मा जगत्पितामहः विश्रामित्रं तपसः निधिं मधुरं वचनं उवाच—"राजर्षिणां लोकाः त्वया तपसा जिताः, हे कुशिकात्मज।" "तपसा तव, वयं तव राजर्षित्वं जानिमः।" इत्युक्त्वा, स महाद्युतिः देवैः सह गच्छन् दिवं प्राप्तवान्। स जगतां प्रभुः ब्रह्मलोकं गतः; विश्रामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा, लज्जया किंचित् विषण्णः अभवत्। स महातपस्वी दुःखेन क्रोधेन च अभिभूतः इदं वचनं उवाच—"महत् तपः कृतम्, तथापि राजर्षित्वं एव ज्ञातम्।" "सर्वे देवाः, सर्वे ऋषिगणाः—तपसः फलम् नास्ति" इति मनसि निश्चयम् अकरोत्। स धर्मात्मा, काकुत्स्थः, परमात्मा, तपः आचरन्; तस्मिन्नेव काले, सत्यवाचि, जितेन्द्रियः, त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, तस्य चित्ते अभवत्—"यज्ञं करिष्यामि, हे रघुनन्दन।" "स्वशरीरेण देवस्थानं प्राप्तुम् इच्छामि।" स वसिष्ठं आहूय, स्वं अभिप्रायं निवेदितवान्।