हनुमता अंगुलीयकप्रदानं, ऋक्षगुहादर्शनं, मृत्युपर्यन्तोपवेशननिश्चयः, सम्पातिना सह संमेलनं च अभवत्। ततः पर्वतारोहणं, समुद्रलङ्घनं, समुद्रस्य वचनं, मैनाकस्य दर्शनं च अकुर्वन्। पुनः राक्षसीनिग्रहः, छायाग्राहिण्या सह संग्रामः, सिंहिकावधः, लङ्कायाः मलयस्य च दर्शनं अभवत्। रात्रौ लङ्कायाः प्रवेशः, एकान्ते चिन्तनं, पानस्थानगमनं, रक्षितवाटिकायाः दर्शनं च अभवत्। रावणस्य दर्शनं, पुष्पकविमानदर्शनं, अशोकवाटिकायाः प्रवेशः, सीतायाः दर्शनं च अभवत्। प्रत्ययचिह्नप्रदानं, सीतया सह संवादः, राक्षसीनां तर्जनं, त्रिजटायाः स्वप्नदर्शनं च अभवत्। मणिप्रदानं, वृक्षभेदनं, राक्षसीनां पलायनं, किंकराणां विनाशः च अभवत्। वायुसुतस्य बन्धनं, लङ्कायाः दाहे गर्जनं, प्रत्यागमनं, मधुपानं च अभवत्। राघवस्य सांत्वनं, मणिप्रदानं, समुद्रसंगमं, नलसेतु-निर्माणं च अभवत्। समुद्रातिक्रमणं, रात्रौ लङ्कायाः घेरावः, विभीषणेन सह संधिः, उपायप्रदानं च अभवत्। कुम्भकर्णस्य वधः, मेघनादस्य पराजयः, रावणस्य संहारः, सीतायाः समुद्रनगरे पुनः प्राप्तिः अभवत्। विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकविमानदर्शनं, अयोध्यायाः यात्रा, भारद्वाजेन सह संमेलनं च अभवत्। वायुसुतस्य प्रेषणं, भरतेन सह संमेलनं, रामस्य अभिषेकमहोत्सवः, सेनानां विसर्जनं, स्वराज्ये हर्षः, वैदेह्याः विसर्जनं च अभवत्। यद् अन्यदपि रामस्य पृथिव्यां भविष्यति, तत् अपि भगवतः वाल्मीकिना उत्तरकाण्डे महाकाव्ये रचितम्। एषः चतुर्थः सर्गः वाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे प्रसिद्धः। भगवतः वाल्मीकिना रामस्य अखिलं चरितं, राज्यम् प्राप्तस्य, अद्भुतैः शब्दार्थैः रचितम्। द्विसप्तति-सहस्राणि श्लोकान्, पञ्चशतानि सर्गाणि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च ऋषिणा उक्तम्। तेन महाकाव्यं समाप्य, यद् अपि भविष्यति, सः मुनिः विचारयामास—"कः इदं काव्यं पठिष्यति?" तदा राजा रामस्य द्वौ पुत्रौ कुशलवौ धर्मिष्ठौ, ख्यातौ, सुस्वरौ, आश्रमवासिनौ ददर्श। तौ वेदेषु विदग्धौ, गुणयुक्तौ दृष्ट्वा, वाल्मीकिः वेदवृद्ध्यर्थं तयोः काव्यं उपादिशत्। व्रतानुगतः मुनिः रामायणं सम्पूर्णं, सीतायाः चरितं, पुलस्त्यपुत्रवधं च रचयामास। गेयम्, गायनसुखम्, त्रिप्रभेदयुक्तम्, सप्तवृत्तिसंयुक्तम्, तन्त्रीतालानुगृहीतम् इदं काव्यं। तौ प्रेम, करुणा, हास्य, क्रोध, भय, वीर्यादिभिः रसैः युक्तं काव्यं गायामासतुः। तौ संगीतशास्त्रविदः, स्वरलयकुशलौ, मधुरस्वरौ, गन्धर्वावताराव इव आसीताम्। सौन्दर्यसम्पन्नौ, शुभलक्षणयुक्तौ, मधुरवचनौ, रामशरीरात् उत्पन्नप्रतिमाव इव आसीताम्। राजपुत्रौ तौ, धर्मसम्पन्नं चरितं सम्पूर्णं काव्यं निष्कलंकं गायामासतुः। ऋषिसंवदने, द्विजेषु, साधुषु, तौ तत्त्वज्ञौ, यथोपदेशं, एकाग्रचित्तौ, काव्यं गायामासतुः। महात्मनौ, महाशुभलक्षणयुक्तौ, शुद्धचित्तसाधुसंवादे, कदा चित् मध्ये तौ गायामासतुः। सभायाम् स्थितौ तौ काव्यं गायामासतुः; ऋषयः श्रोतारः अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। "धन्यं धन्यं!" इति विस्मयाकुलाः धर्मनिष्ठाः ऋषयः हर्षपूर्णाः अभवन्। तौ कुशिलवौ प्रशंसनीयौ गायनकुशलौ, "अहो मधुरं गीतम्, विशेषतः श्लोकाः!" इति प्रशंसाम् अकुर्वन्। यद्यपि अतीतानि, तानि प्रत्यक्षवत् प्रस्तुतानि; तौ चरितं साक्षात् गायामासतुः। तौ संयुक्तौ, मधुरं, भावपूर्णं, सिद्धलयेन गायामासतुः; तपःश्लाघ्यैः महर्षिभिः प्रशंसितौ अभवताम्। तौ अधिकं भावसम्पन्नं, अतिशयमधुरं गायन्तौ, एकः हृष्टः ऋषिः उपवेशनं दत्तवान्। अन्यः प्रसन्नः, ख्यातिमान्, वल्कलम् दत्तवान्; अन्यः कृष्णाजिनं, अन्यः यज्ञोपवीतं दत्तवान्। एकः कमण्डलुं, अन्यः मुञ्जकौशं, अन्यः दण्डं, अन्यः कौपीनं दत्तवान्। अन्यः हृष्टः परशुं दत्तवान्; अन्यः काषायवासः, अन्यः वल्कलम् दत्तवान्। हर्षपूर्णः एकः जटामण्डलं, काष्ठरज्जुं दत्तवान्; अन्यः कर्मपात्राणि, अन्यः समिधं दत्तवान्। एकः उदुम्बरदण्डं दत्तवान्; केचन आशीर्वादान् दत्तवन्तः; अन्ये महर्षयः दीर्घायुष्यं वदन्तः हृष्टाः अभवन्। एवं सर्वे सत्यवाचिनः ऋषयः तौ उपहारैः समनुजज्ञुः, "इदं अद्भुतं चरितं मुनिना प्रकाशितम्" इति उक्तवन्तः।