एवं उक्त्वा महातेजाः मन्त्रविदां वरः वसिष्ठः, क्रोधसमन्वितः विश्वामित्रं वचनमिदमुवाच— “त्वया दीर्घकालसंवर्धितमिदं आश्रमं विनाशितम्, दुष्टाचारिन् मोहित च, तस्मात् त्वं न चिरं स्थास्यसि।” इति उक्त्वा, स महाक्रोधेन शीघ्रं दण्डं जग्राह, यमदण्डोपमं, विनाशाग्निमिव धूमरहितम्। ततः वसिष्ठेन एवं भाषितः महाबलः विश्वामित्रः, अग्न्यस्त्रं संधाय उच्चैः शब्दयन्— “तिष्ठ, तिष्ठ!” इति व्याहरत्। ब्रह्मदण्डं समुत्क्षिप्य, कालदण्डमिव, क्रोधसंरक्तः भगवाँस्स वसिष्ठः पुनरुवाच— “हे क्षत्रियवंशनाशन, अहं तिष्ठामि—त्वं बलं दर्शय! अद्य तेास्त्रदर्पं नाशयिष्यामि, हे गाधिसुत!” “क्व ते क्षात्रबलं, क्व च ब्रह्मतेजो बलं? पश्य मे ब्राह्मं तेजो, हे क्षत्रियधूलि!” ततो गाधिसुतेन मुक्तं भीषणं परमं चाग्नेयमस्त्रं, ब्रह्मदण्डेन निगृहीतम्, यथा वह्निबलमापः शमयन्ति। ततः क्रुद्धः गाधिसुतः वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, इन्द्रास्त्रं, पाशुपतं, ऐषीकमपि सन्दधे। मानवं, मोहनं, गान्धर्वं, स्वापनं, जृम्भणं, माधनं, संतापनं, विलापनं चास्त्रं सन्दधे। शोषणं, दारणं, दुर्जयं वज्रास्त्रं, ब्रह्मपाशं, कालपाशं, वरुणपाशं च सन्दधे। प्रियम् पिनाकास्त्रं, शुष्कं चर्द्रं वज्रास्त्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचं, क्रौञ्चास्त्रं च सन्दधे। धर्मचक्रम्, कालचक्रम्, विष्णुचक्रम्, वातास्त्रं, मन्थनास्त्रं, अश्वशिरास्त्रं च सन्दधे। द्वे शूल्ये, कङ्कलास्त्रं, गदां, महत् विद्याधरास्त्रं, घोरं कालास्त्रं च सन्दधे। तीक्ष्णं त्रिशूलास्त्रं, कपालास्त्रं, कङ्कणास्त्रं च सन्दधे; एतानि सर्वाणि अस्त्राणि, हे राघव, स विश्वामित्रः सन्दधे। एतानि सर्वाण्यस्त्राणि ब्रह्मर्षेः वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डेन निगृहीतानि, यथास्चर्यमिव तस्यासीत्। सर्वाण्यस्त्राणि ब्रह्मदण्डेन निगीर्णानि। तदास्त्रेषु निगृहीतेषु, गाधिसुतः ब्रह्मास्त्रं सन्दधे। तदस्त्रं समुत्क्षिप्य दृष्ट्वा, अग्निप्रमुखाः देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, नागाः च व्याकुलाः अभवन्; त्रयो लोका भयभीताः अभवन्। तदपि घोरं ब्रह्मास्त्रं, हे राघव, वसिष्ठः स्वब्रह्मदण्डबलात् सम्पूर्णं निगीर्णवान्। यदा वसिष्ठः ब्रह्मास्त्रं निगीर्णवान्, तदा तस्य रूपं भीषाणि बभूव, त्रीन् लोकान् विमोहयन्। तस्य महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपेभ्यः धूमरहितज्वलनदीप्तयः प्रभासंपूर्णाः निर्गताः। ब्रह्मदण्डः तस्य हस्ते समुत्क्षिप्तः, धूमरहितविनाशाग्निवत्, यमदण्डमिव दीप्तिमान् बभूव। तदा मुनिगणाः वसिष्ठं मन्त्रविदां श्रेष्ठमस्तुवन्— “अप्रत्यहते ते तेजः, हे ब्रह्मन्; स्वतेजसा तेजः धारय। त्वया, हे ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निगृहीतः; तव तेजः परमं, अप्रतिहतं—लोकाः निर्भयाः सन्तु।” इति स्तुत्वा, महातेजाः वसिष्ठः शान्तिं प्राप। तदा पराजितः विश्वामित्रः दीर्घं निश्श्वस्य, इदं वचनमुवाच— “धिक् क्षात्रबलं, धिक् क्षत्रियबलं; ब्रह्मतेजः एव सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाण्यस्त्राणि नाशितानि।” एवं चिन्तयन्, इन्द्रियाणि मनश्च संयम्य, स महातपाः विश्वामित्रः निश्चितवान्— “महत्तपः करिष्यामि, यत् ब्राह्मणत्वस्य कारणम्।” इति। एवं स दुःखदग्धहृदयः, स्वपराजयं स्मरन्, पुनः पुनः दीर्घं निश्श्वस्य, महात्मनः वैरिणं जातः। स दक्षिणां दिशं पत्न्या सह जगाम, महातपाः विश्वामित्रः घोरं तपः समारब्धवान्। स फलं मूलं चाश्नन्, आत्मसंयम्य, परमं तपः समाचरन्; तदा तस्य सत्यधृत्यर्थिनः पुत्राः अभवन्। हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रः महारथः च; सहस्रवर्षे समाप्ते, लोकपितामहः ब्रह्मा, मधुरं वाक्यमुवाच— “राजर्षिपदं तपसा त्वया जितम्, हे कौशिक!” इति। “एतेन तपसा त्वां राजर्षिं विद्मः।” इत्युक्त्वा, स महातेजाः ब्रह्मा देवैः सह स्वलोकं गतः। स ब्रह्मा स्वं लोकं गतः; विश्वामित्रः तद्वाक्यं श्रुत्वा लज्जया किंचित् विषण्णः अभवत्। स दुःखक्रोधाभिभूतः इदं वचनमुवाच— “महत् तपः कृतम्, तथापि राजर्षिरिति मम नाम ज्ञायते।” “देवाः सर्वे मुनिगणाश्च—नास्ति तपसः फलमिति मे मन्ये।” इति निश्चित्य, स महातपाः, धर्मात्मा, काकुत्स्थः, परमात्मवान्, तपः समारब्धवान्। तस्मिन्नेव काले, सत्यवादी जितेन्द्रियः, त्रिशङ्कुः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, चिन्तयामास— “यज्ञं करिष्यामि, हे राघव।