सर्वे ऋषयः तस्मिन्नेव क्षणे विस्मिताः स्थिताः। वसिष्ठः पुनः पुनः "मा भैः" इति कथयन्, अत्युत्साहेन उदघोषयत्—"अद्य अहं गाधिपुत्रं नाशयिष्यामि, यथा सूर्यः तिमिरं नाशयति।" एवं उक्त्वा, मन्त्रजपाम् अग्रगण्यः, महाबलः वसिष्ठः, क्रोधेन पूर्णः, विश्वामित्रं प्रति इदं वचनं उवाच—"त्वं, मोहितः, दुष्टाचारी, दीर्घकालं पोषितं तपोवनं नष्टवान्; अतः त्वं जीवितुं न समर्थः।" इत्येवमुक्त्वा, परमक्रुद्धः, यमदण्डसदृशं दण्डं शीघ्रं उत्तोलयामास, यथा विनाशाय धूमरहितं अग्निः प्रज्वलति। एतस्मिन्नेव काले, वसिष्ठस्य वचनेन प्रेरितः, महाबलः विश्वामित्रः अग्न्यस्त्रं सन्धाय "तिष्ठ तिष्ठ" इति उच्चैः अभ्यधावत्। ब्रह्मदण्डं उत्तोल्य, कालदण्डसदृशं, वृद्धः वसिष्ठः, क्रुद्धः, इदं वचनं प्रोवाच—"क्षत्रियवंशविनाशक! अहं तिष्ठामि—यथाशक्ति दर्शय। अद्य अहं तव अस्त्रबलं नाशयिष्यामि, हे गाधिपुत्र।" "क्व तव क्षत्रियबलम्, क्व ब्राह्मणबलम्? पश्य मम दिव्यं ब्राह्मणबलं, हे क्षत्रियरेणुः।" तदा गाधिपुत्रेण सन्धितम् अग्न्यस्त्रं, वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डेन, यथा अग्निबलम् उदकेन निवार्यते, तद्वद् निवारितम्। ततो गाधिपुत्रः क्रुद्धः, वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, इन्द्रास्त्रं, पाशुपतास्त्रं, ऐषीकास्त्रं च सन्धितवान्। तदनन्तरं मानवास्त्रं, मोहना, गान्धर्वा, स्वापना, जृम्भणा, मादनं, संतापनं, विलापनं च अस्त्राणि सन्धितवान्। शोषणं, दारणं, दुर्जयम् वज्रास्त्रं, ब्रह्मपाशं, कालपाशं, वरुणपाशं च सन्धितवान्। प्रियं पिनाकास्त्रं, शुष्कं च सिक्तं वज्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचं, क्रौञ्चास्त्रं च सन्धितवान्। धर्मचक्रं, कालचक्रं, विष्णुचक्रं, वातास्त्रं, मथनास्त्रं, अश्वशीर्षास्त्रं च सन्धितवान्। द्वौ शूलौ, कङ्कलास्त्रं, गदा, महाबलं विद्याधरास्त्रं, भीषणं कालास्त्रं च सन्धितवान्। उग्रं त्रिशूलास्त्रं, कपालास्त्रं, कङ्कनास्त्रं च सन्धितवान्। रघुनन्दन! सर्वाणि अस्त्राणि सन्धितवान्। एतेषु अस्त्रेषु, मन्त्रजपाम् अग्रगण्यः वसिष्ठः, ब्रह्मदण्डेन सर्वाणि अस्त्राणि निगलितवान्, यथा ब्रह्मपुत्रः अद्भुतं कृतवान्। अस्त्राणि निवारितानि दृष्ट्वा, गाधिपुत्रः ब्रह्मास्त्रं सन्धितवान्; तस्य अस्त्रस्य उत्तोलने देवाः अग्निप्रमुखाः, दिव्याः ऋषयः, गन्धर्वाः, महाः सर्पाः, त्रैलोक्यं च भयाक्रान्तम् अभवत्। तदपि भीषणं ब्रह्मास्त्रं, राघव, वसिष्ठः ब्रह्मदण्डबलात् सम्पूर्णं निगलितवान्। यदा वसिष्ठः ब्रह्मास्त्रं निगलयन् आसीत्, तदा तस्य रूपं अत्यन्तं भीषणं अभवत्, त्रैलोक्यं मोहयन्। महात्मनः वसिष्ठस्य रोमकूपेभ्यः, धूमरहितस्य ज्वलितस्य अग्नेः ज्वालाः इव, प्रभा निष्पन्ना। ब्रह्मदण्डः, वसिष्ठस्य हस्ते उत्तोलितः, धूमरहितविनाशाग्निवत्, यमदण्डसदृशः, प्रज्वलितवान्। तदा ऋषिसंघाः वसिष्ठं मन्त्रजपाम् अग्रगण्यं स्तुतवन्तः—"अप्रमादः तव तेजः, ब्रह्मन्; स्वतेजसा तेजः धारय।" "त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निवारितः; तव तेजः परमं, अप्रमादं—लोकाः भयमुक्ताः सन्तु।" एवं उक्त्वा, महाबलः, दीप्तिमान् वसिष्ठः, आत्मानं शमयामास। विश्वामित्रः, पराजितः, दीर्घं श्वसन्, इदं वचनं उवाच—"धिक् क्षत्रियबलम्, धिक् क्षत्रियशक्तिम्; ब्राह्मणतेजः एव सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि नाशितानि।" एवं चिन्तयन्, इन्द्रियाणि च मनः संयम्य, "महत्तपः करिष्यामि, यद् ब्राह्मणत्वस्य कारणम्," इति निश्चयम् अकरोत्। ततः, दुःखेन दग्धहृदयः, निजं पराजयं स्मरन्, पुनः पुनः श्वसन्, महात्मनः शत्रुः अभवत्। दक्षिणां दिशं स्वपत्नी सह गतः, राघव, विश्वामित्रः महातपस्वी, परमं तपः आरब्धवान्। फलमूलभक्षी, संयतात्मा, परमं तपः अकरोत्; ततः तस्य सत्यधर्मनिष्ठाः पुत्राः अभवन्—हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रः महारथः। सहस्रवर्षसमाप्तौ, लोकपितामहः ब्रह्मा, मधुरं वचनं विश्वामित्रं तपोसम्पदं प्रति उवाच—"तपसा राजर्षिलोकाः तव विजिताः, हे कुशिकनन्दन।" "एतस्मात् तपसः, त्वां राजर्षिः इति विद्मः।" एवं उक्त्वा, महातेजाः ब्रह्मा देवैः सह विहाय गतः। सर्वेश्वरः ब्रह्मलोकं गतः; विश्वामित्रः तद्वचनं श्रुत्वा, लज्जया किंचित् विषण्णः अभवत्। महद् दुःखं क्रोधं च प्राप्तः, इदं वचनं उवाच—"महत्तपः कृतवान्, तथापि राजर्षिः इति ज्ञातः।" "सर्वे देवाः, सर्वे ऋषयः—तपसः फलम् नास्ति इति मे मन्ये।" एवं निश्चित्य, महातपस्वी, धर्मात्मा काकुत्स्थः, परमात्मा, तपः अकरोत्; तस्मिन्नेव काले, सत्यवचनः, जितेन्द्रियः, तपस्याम् प्रवृत्तः।