तदा, हे राम, गाधिपुत्रः महासत्त्वः पूर्णचन्द्रेण समुद्रः इव बलवृद्धिं प्राप्य, वसिष्ठं महर्षिं हतं इव मनसि चिन्तयामास। ततः स राजा तपोवनाख्ये तस्य महर्षेः आश्रमे गतः, येन अस्त्रबलात् तद्वनं तपस्विनां दग्धं अभवत्, तानि अस्त्राणि मोक्त्वा तं आश्रमं जघान। तस्य गाधिपुत्रस्य प्रक्षिप्तं अस्त्रं दृष्ट्वा, शतशः भयभीता ऋषयः दिशो दिशः पलायिताः। वसिष्ठस्य शिष्याः, मृगाः पक्षिणः च, भयात् व्याकुलाः सहस्रशः सर्वदिशः प्रधावन्ति। क्षणमेकं वसिष्ठस्य महात्मनः आश्रमः रिक्तः शून्यः च अभवत्, शुष्ककाष्ठवनस्य सदृशः। तदा वसिष्ठः पुनः पुनः "मा भैष्ट" इति ब्रुवन्, "अद्य अहं गाधिपुत्रं नाशयिष्यामि, सूर्यः तु कुहलं यथा अपाकरोति" इति उदघोषयत्। एवं उक्त्वा, स बलवान् मन्त्रवेदेषु अग्रणी वसिष्ठः, कोपपूर्णं वाक्यं विश्वामित्रं प्रति उवाच। "त्वं, मोहितः दुष्टाचारः, दीर्घकालं पालितं आश्रमं नष्टवान्; अतः त्वं न स्थास्यसि।" इति अत्यन्तक्रुद्धः यमदण्डसदृशं दण्डं धृतवान्, ध्वानरहितस्य प्रलयाग्नेः इव। एवं सर्गं षट्पञ्चाशत्तमं शृणु। तदा वसिष्ठेन एवमुक्तः, बलवान् विश्वामित्रः अग्न्यस्त्रं लक्षयित्वा "तिष्ठ, तिष्ठ" इति उवाच। वसिष्ठः ब्रह्मदण्डं यमदण्डसदृशं उत्तोल्य, कोपितः, "हे क्षत्रियवंशनाशक, अहं तिष्ठामि—मम बलं दर्शय। अद्य ते अस्त्रगौरवं नाशयिष्यामि, हे गाधिपुत्र।" इति उवाच। "क्व ते क्षत्रियबलं, क्व ब्रह्मबलं महत्? मम दिव्यं ब्रह्मतेजः पश्य, हे क्षत्रियपङ्क!" इति। गाधिपुत्रेण मुक्तं भीषणं परमं अग्न्यस्त्रं वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डेन शमितम्, यथा अग्निबलं जलस्य बलेन शम्यते। ततः गाधिपुत्रः क्रुद्धः वरुण, रुद्र, इन्द्र, पाशुपत, ऐषीकास्त्राणि अपि मोक्तवान्। तदा मानवास्त्रं, मोहनं, गन्धर्वं, स्वापनं, जृम्भणं, मदनं, संतापनं, विलापनं च मोक्तवान्। शोषणं, दारणं, दुर्जय vaj्रास्त्रं, ब्रह्मपाशं, कालपाशं, वरुणपाशं च मोक्तवान्। प्रियं पिनाकास्त्रं, शुष्कं शीतलं वज्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचं, क्रौञ्चास्त्रं च मोक्तवान्। धर्मचक्रं, कालचक्रं, विष्णुचक्रं, वातास्त्रं, मथनास्त्रं, अश्वशीर्षास्त्रं च मोक्तवान्। द्वौ शूलौ, कङ्कलास्त्रं, गदा, विद्यात्तरास्त्रं, भीषणं कालास्त्रं च प्रक्षिप्तवान्। तीक्ष्णं त्रिशूलास्त्रं, कपालास्त्रं, कंकणास्त्रं च मोक्तवान्। एतानि सर्वाणि अस्त्राणि, हे रघुनन्दन, तेन मोक्तानि। वसिष्ठस्य मन्त्रविदां श्रेष्ठस्य, ब्रह्मपुत्रस्य, दण्डेन तानि सर्वाणि अस्त्राणि निगीर्णानि इव अद्भुतं अभवत्। तानि अस्त्राणि शमितानि दृष्ट्वा, गाधिपुत्रः ब्रह्मास्त्रं मोक्तवान्; तस्य अस्त्रस्य उत्तोलनं दृष्ट्वा, अग्निप्रमुखाः देवाः, दिव्याः ऋषयः, गन्धर्वाः, महानागाः च व्याकुलाः अभवन्; ब्रह्मास्त्रस्य उच्चारणे त्रिलोक्यं भयाकुलं अभवत्। तदपि भीषणं ब्रह्मास्त्रं, हे राघव, वसिष्ठः ब्रह्मदण्डबलात् सम्पूर्णं निगीर्णवान्। यदा वसिष्ठः ब्रह्मास्त्रं निगीर्णवान्, तदा तस्य रूपं अत्यन्तं भीषणं अभवत्, त्रिलोक्यं मोहितम्। वसिष्ठस्य महात्मनः रोमकूपेभ्यः धूमरहितस्य तेजस्विनः अग्नेः ज्वलन्त्यः प्रभाः निष्पेतुः। वसिष्ठस्य हस्ते उत्तोलितं ब्रह्मदण्डं धूमरहितस्य प्रलयाग्नेः यमदण्डस्य इव ज्वलितम्। तदा ऋषिसंघाः मन्त्रविदां श्रेष्ठं वसिष्ठं स्तुतवन्तः—"तेजस्तव अनन्तं, हे ब्रह्मन्; तेजसा तेजः धारय।" "त्वया, हे ब्रह्मन्, बलवान् विश्वामित्रः शमितः; तव तेजः परमं अनन्तं च—लोकाः भयमुक्ताः सन्तु।" इति। एवं उक्तः, तेजस्वी वसिष्ठः आत्मानं शान्तं कृतवान्; विश्वामित्रः पराजितः दीर्घं श्वसित्वा उवाच—"धिक् क्षत्रियबलं, क्षत्रियशक्तिं च; ब्रह्मतेजः एव सत्यम् बलम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि नष्टानि।" इति। ततः स मनसि इदं विचिन्त्य, इन्द्रियाणि मनः च संयम्य, "महत्तपः करिष्यामि, यत् ब्राह्मणत्वस्य कारणं" इति निश्चितवान्। शृणु सप्तपञ्चाशत्तमं सर्गं श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे। तदनन्तरं, पराजयस्मृत्या दुःखदग्धहृदयः विश्वामित्रः, महात्मनः वैरं कृत्वा, पुनः पुनः श्वसन्। दक्षिणदिशं स्वपत्न्या सह गतः, विश्वामित्रः महातपस्वी, अतिदुष्करं तपः आरब्धवान्। फलमूलभोजनः, संयतात्मा, परमं तपः अकरोत्; तत्र सत्यधर्मनिष्ठाः पुत्राः तस्य अभिजज्ञिरे। हविष्पन्दः, मधुष्पन्दः, दृढनेत्रः महारथः; सहस्रवर्षे समाप्ते, लोकपितामहः ब्रह्मा विश्वामित्रं तपोसम्पदं मधुरं वचनं उवाच—"राजर्षिसम्पदः तपसा तव जिताः, हे कुशिकात्मन्।