अथ महर्षिः विश्वामित्रः महादेवं निष्पापं प्रीतिपूर्वकं प्रार्थयामास—“यदि त्वं मयि तुष्टः, भगवन्, तत् धनुर्वेदस्य सर्वाङ्गोपाङ्गोपनिषद्गुह्यज्ञानं मम ददातु।” स चोवाच—“देवदानवराजर्षिगन्धर्वयक्षराक्षसैः यानि यानि अस्त्राणि विज्ञायन्ते, तानि सर्वाणि मयि प्रकटानि भवन्तु, निष्पाप महादेव!” पुनरपि प्रार्थयामास—“देवदेव, तव प्रसादात् मम अभिलषितं पूर्णं भवतु।” तदा देवेश्वरः तस्य वचः श्रुत्वा “एवं भवतु” इति सम्प्रत्युवाच, ततः स गत्वा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। एवं सर्वाणि दिव्यानि अस्त्राणि लब्ध्वा, महाबलः विश्वामित्रः परममदेन पूर्णः अभवत्। स तदा पूर्णचन्द्रे समुद्र इव महाबलवृद्धिं प्राप्य, वसिष्ठं महर्षिं हतमेव मन्यते स्म। ततः स राजा तपोवनाख्ये मुनिवने गत्वा, तैः अस्त्रैः तं वटुकवनं दग्ध्वा, तत्रैव अस्त्राणि विससर्ज। तस्य महर्षेः विश्वामित्रस्य मुक्तमस्त्रम् आलोक्य, शतशः सन्त्रस्ताः मुनयः दिशः सर्वतः पलायिताः। वसिष्ठशिष्याश्च मृगपक्षिणश्च, भयविह्वलाः सहस्रशः दिशः सर्वतः प्रधावन्ति स्म। क्षणमात्रेण तस्य महात्मनः वसिष्ठस्याश्रमः शून्यः शान्तः चाभवत्, काश्ठमुष्करवनं यथा। वसिष्ठः पुनः पुनः “माभैष्ट” इति ब्रुवन्, घोषयामास—“अद्याहं गाधिसुतं नाशयिष्यामि, यथा रश्मिमाली सूर्यः तिमिरं नाशयति।” एवं उक्त्वा, स महातेजाः मन्त्रविताम् श्रेष्ठः वसिष्ठः, क्रोधसंयुक्तः इदं वचनमब्रवीत्—“दीर्घकालसंवर्धितमेतदाश्रमं त्वया दुष्टात्मना नष्टम्; तस्मात् त्वं न जीविष्यसि।” इत्युक्त्वा, महाक्रुद्धः स यमदण्डोपमं दण्डं वेगेनोत्थापयामास, धूमरहितमिव संहाराग्निं सन्दधत्। एवमष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रूयताम्। तदा वसिष्ठवचनेन प्रेरितः महाबलः विश्वामित्रः अग्न्यस्त्रं सन्धाय प्राह—“तिष्ठ तिष्ठ!” इति। वसिष्ठः तु ब्रह्मदण्डमुत्थाप्य, कालदण्डमिव, क्रुद्धो वचनमब्रवीत्—“हे क्षत्रियविनाशन, अहं तिष्ठामि—त्वं बलं दर्शय; अद्य तेास्त्रबलमहम् नाशयिष्यामि, गाधिनन्दन!” “क्व ते क्षात्रं बलं, क्व च ब्राह्मं महद्बलम्? पश्य मे दिव्यं ब्राह्मं तेजः, क्षत्ररजःपांसुम्!” इति। तदा गाधिसुतेन मुक्तमग्न्यस्त्रं, तं ब्रह्मदण्डेन वसिष्ठः निर्जित्य, जलेन वह्निवेगमिव शमयामास। ततो गाधिसुतः क्रुद्धः, वरुणास्त्रं रुद्रास्त्रं इन्द्रास्त्रं पाशुपतास्त्रं ऐषीकास्त्रं च विससर्ज। मानवास्त्रं मोहास्त्रं गान्धर्वास्त्रं स्वापनं जृम्भणं मदनं सन्तापनं विलापनं च अपि स मुमोच। शोषणं दारणं दुर्जयं वज्रास्त्रं ब्रह्मपाशं कालपाशं वरुणपाशं च अपि सन्दधौ। प्रियं पिनाकास्त्रं शुष्कार्द्रवज्रं दण्डास्त्रं पैशाचं क्रौञ्चं च अपि स विससर्ज। धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं वातास्त्रं मन्थनास्त्रं अश्वशिरास्त्रं च अपि सन्दधौ। द्वे शूल्ये कङ्कलास्त्रं गदां विद्याधरास्त्रं कालास्त्रं च अपि स मुमोच। त्रिशूलास्त्रं कपालास्त्रं कङ्कणास्त्रं च अपि स विससर्ज। एतानि सर्वाणि अस्त्राणि मन्त्रविताम् श्रेष्ठः वसिष्ठः ब्रह्मदण्डेनैव निगिर्य, चमत्कृतिमिव प्राप। अस्त्रेषु नष्टेषु, गाधिसुतः ब्रह्मास्त्रं सन्दधौ; तदस्त्रं दीर्घोत्थितं दृष्ट्वा, अग्निप्रमुखाः देवाः, दिव्यर्षयः, गन्धर्वाः, महोरगाः, त्रयो लोकाः च व्याकुलाः अभवन्। तद्भयानकं ब्रह्मास्त्रं अपि राघव, वसिष्ठः ब्रह्मदण्डबलात् निगिर्य, सर्वथा निवारितवान्। तस्य महात्मनः वसिष्ठस्य ब्रह्मास्त्रं निगीर्यमाणस्य, रूपं घोरमभवत्, येन त्रयः लोकाः विस्मिताः। तस्मिन् महात्मनि वसिष्ठे रोमकूपेभ्यः धूमरहितज्वलितानलशिखा इव प्रभारश्मयः सम्प्रस्फुरन्। वसिष्ठस्य हस्ते ब्रह्मदण्डः धूमरहितसंहाराग्निवद् यमदण्डमिव प्रज्वलितः। तदा मुनिसंघाः वसिष्ठं मन्त्रवितां श्रेष्ठं स्तुत्वा ऊचुः—“न ते तेजः क्षीयते, ब्रह्मन्; स्वतेजसा तेजः धारय। त्वया, ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः निगृहीतः; तव तेजः अनुत्तमं, त्रयः लोकाः अभयं प्राप्नुयुः।” एवं स्तुतः, महातेजाः वसिष्ठः स्वं तेजः शमयामास। विश्वामित्रः तु पराजितः, दीर्घनिःश्वासमुत्सृज्य, इदं वचनमब्रवीत्—“धिक् क्षात्रबलं, धिक् क्षत्रियशौर्यम्; ब्राह्मतेज एव सत्यम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाण्यस्त्राणि विनष्टानि।” एवं चिन्तयन्, इन्द्रियाणि मनश्च संयम्य, महान् तपः करिष्यामि इति निश्चित्य, यत् ब्राह्मणत्वस्यैव कारणम्। ततोऽनन्तरं सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रूयताम्। तदा, पराजयानुस्मरणक्लेशदग्धहृदयः सः, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, महात्मनः शत्रुतां प्राप।