सुतैः शक्त्या च विहीनः, छिन्नपक्ष इव विहङ्गमः, सर्वबलोत्साहशून्यः स राजा विषण्णचित्तः शोकसागरं प्रविवेश। तदनन्तरं, एकं पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा, कर्तव्यं क्षत्रियधर्मानुसारं भूमिं पालयितुं समादिश्य, स्वयम् वनं प्रति प्रस्थितवान्। हिमालयपर्वतान् अधिरुह्य, येषु किन्नराः नागाश्च वसन्ति, तत्र कठोराणि तपांसि कृत्वा, महादेवस्य प्रसादार्थं दीर्घकालं तपश्चर्याम् अकरोत्। कालेन देवाधिदेवः, वृषध्वजः महेश्वरः, महर्षिं विश्वामित्रं प्रीत्या साक्षात् प्रादुरभवत् वरदः सन्। स देवो वाक्यमुवाच—“कस्मात् त्वया तप्यते राजन्? किं ते मनसि वर्तते? वरदः अहम्—यद् इच्छसि, तद् वरं ब्रूहि।” तं देवमभिवाद्य, महातपाः विश्वामित्रः प्रणम्येदम् अवदत्—“यदि त्वं तुष्टः असि, अघनाशन महादेव, धनुर्वेदं सर्वाङ्गोपनिषद्गुह्यसहितं मयि प्रसीद दातुम्। ये चास्त्राणि सुरेषु, दानवेषु, महर्षिषु, गन्धर्वयक्षराक्षसासु विख्यातानि, तानि सर्वाणि मयि साक्षात्कुरु, अघनाशन।” “तव कृपया, देवदेव, मम मनोऽभिलषितं सम्पद्यताम्।” इत्युक्त्वा स देवाधिदेवः “एवं भवतु” इति वरं दत्त्वा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। एवं प्रभोः अस्त्राणि लब्ध्वा, महाबलः विश्वामित्रः महत् गर्वेन परिपूर्णः अभवत्। पूर्णचन्द्रसमुद्रोद्वेगवत् तस्य तेजः वर्धमानम् अभवत्; तदा, हे राम, वसिष्ठं महर्षिं हतमेव मनसाऽचिन्तयत्। ततः स राजा तपोवनं गत्वा, तत्र महर्षिवनं, तस्य अस्त्रशक्त्या दग्धवान्। तदस्त्रं मुमोच तदा, येन तद् तपोवनं दग्धम् अभवत्। तद् दृष्ट्वा, शतशः मुनयः भयविस्मिताः दिशः दिशः प्राद्रवन्। वसिष्ठस्य शिष्याः, मृगपक्षिणश्च, भीताः सन्तः सहस्रशः तत्रतत्र पलायितवन्तः। क्षणमात्रं तदाश्रमं वसिष्ठस्य महात्मनः शून्यं विरजस्कण्ठारण्यसदृशम् अभवत्। अथ वसिष्ठः पुनः पुनः “मा भैष्ठ” इति ब्रुवन्, “अद्याहं गाधिसुतं नाशयिष्यामि, यथा सूर्यः तिमिरं नाशयति” इति उद्घोषयामास। इत्युक्त्वा, स महातेजाः वसिष्ठः मन्त्रदर्शिनां श्रेष्ठः, क्रोधसंयुक्तः, गाधिसुतं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—“त्वया दीर्घकालसंवर्धितमिदम् आश्रमं विनाशितम्, दुष्टाचारिण् मोहितात्मन्, तस्मात् त्वं न स्थास्यसि।” एवमुक्त्वा, क्रोधपरमाविष्टः सः, यमदण्डसदृशं दण्डं वेगेनोत्थाप्य, ध्वंसनाय अग्निसमं धूमरहितं दण्डमिव बभासे। ततः शृणु षट्पञ्चाशत्तमं सर्गम्। एवं वसिष्ठेन समादिष्टः, महाबलः विश्वामित्रोऽग्न्यस्त्रं सन्धाय, “तिष्ठ तिष्ठ” इति व्याजहार। तदा ब्रह्मदण्डमुत्थाप्य, कालदण्डोपमं, स वसिष्ठोऽमर्षसमन्वितः इदमुवाच—“हे क्षत्रियघातिन्, अहं तिष्ठामि—दर्शय बलम्! अद्य तेास्त्रगर्वं नाशयिष्यामि, हे गाधिसुत।” “कुत्र क्षत्रियबलं, कुत्र च ब्राह्मणतेजः? पश्य मे दिव्यं ब्राह्मतेजः, हे क्षत्रियरेणो!” ततः गाधिसुतेन निष्क्रान्तमग्न्यस्त्रं, वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डेन निगृहीतम्, यथा जलस्य वेगेन अग्निवेगः शम्यते। ततः कोपसमन्वितः गाधिसुतः वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, इन्द्रास्त्रं, पाशुपतास्त्रं, ऐषीकास्त्रं च मुमोच। ततोऽपि मानवास्त्रं, मोहनास्त्रं, गान्धर्वास्त्रं, स्वापनं, जृम्भणं, मदनं, संतापनं, विलापनं च सन्दधौ। शोषणं, दारणं, दुरजयवज्रास्त्रं, ब्रह्मपाशं, कालपाशं, वरुणपाशञ्च मुमोच। पिनाकास्त्रं, शुष्कसिक्तवज्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचं, क्रौञ्चास्त्रं च सन्दधौ। धर्मचक्रं, कालचक्रं, विष्णुचक्रं, वातास्त्रं, मन्थनास्त्रं, अश्वशिरास्त्रं च सन्दधौ। द्वौ शूलौ, कङ्कलास्त्रं, गदां, विद्याधरास्त्रं, कालास्त्रं च मुमोच। त्रिशूलास्त्रं, कपालास्त्रं, कङ्कणास्त्रं च सन्दधौ। एतानि सर्वाण्यस्त्राणि, हे राघव, गाधिपुत्रः सन्दधौ। वसिष्ठस्य तु मन्त्रदर्शिनः, तदिदं चकार आश्चर्यम्—स ब्रह्मपुत्रः स्वदण्डेन तानि सर्वाण्यस्त्राणि निगिलितवान्। तेषु अस्त्रेषु शमितेषु, गाधिसुतः ब्रह्मास्त्रं सन्दधौ। तदस्त्रं समुत्थितं दृष्ट्वा, अग्निप्रधानाः देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, महोरगाश्च सत्रस्ताः अभवन्। ब्रह्मास्त्रस्य सन्धानकाले, त्रयो लोकाः कम्पिताः। तद् अपि घोरतरं ब्रह्मास्त्रं, वसिष्ठः ब्रह्मदण्डबलात् निगिलितवान्। तस्य ब्रह्मास्त्रं निगृह्णतः वसिष्ठस्य रूपं भीषणं, त्रैलोक्यविस्मयकरं जातम्। तस्य महात्मनः रोमकूपेभ्यः धूमरहिताग्निशिखावत् किरणाः निष्पेतुः। वसिष्ठस्य हस्ते ब्रह्मदण्डः ज्वलन् बभासे, यमदण्डोपमः, धूमरहितविनाशाग्निसमः। तदा मुनिगणाः मन्त्रदर्शिनं वसिष्ठं स्तुत्वा ऊचुः—“न ते तेजो विफलं, ब्रह्मन्; स्वतेजसा तेजो धारय” इति।