शृणु, हे राघवनन्दन, पुण्ये वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे पंचपञ्चाशत्तमः सर्गः कथ्यते। तत्र किल, विश्वामित्रस्य अस्त्रैः उत्पातितान्, मोहितांश्च तान् दृष्ट्वा, वसिष्ठः कामधेनुं योगबलसमन्वितां सम्बोधयामास। तया कामधेन्वा गर्जन्त्या दिव्यतेजसः काम्बोजाः समुत्पन्नाः; स्तनात् तु शस्त्रपाणयः बार्बराः निर्गताः। यवना योनिस्थानात् अभवन्, शकास्तु विट्स्थानात् प्रसूताः; रोमकूपेषु तु म्लेच्छा, हारिताः, किराताश्च वसन्ति स्म। एतेषां सर्वैः क्षणेनैव विश्वामित्रस्य सैन्यम्, गजाश्वरथसंयुतम्, सम्पूर्णतः विनाशितम्। ततः विश्वामित्रस्य शतं पुत्राणां, विविधशस्त्रपाणिनः, तं वसिष्ठं दृष्ट्वा, सैन्यविनाशं समुपलभ्य, अग्रे प्रस्थिताः। तदा वसिष्ठो महातेजाः, महामुनिसत्तमः, क्रोधात् गर्जनमात्रेणैव तान् सर्वान् दग्धवान्। ते विश्वामित्रस्य पुत्राः, स्वैः अश्वैः रथैः पदातिभिश्च सह, क्षणेनैव भस्मसात्कृताः। सर्वसैन्यविनाशं दृष्ट्वा, विश्वामित्रः महात्मा लज्जया च चिन्तया च पीडितः। सागर इव तरङ्गविहीनः, भग्नदंष्ट्रः सर्प इव, ग्रस्ततेजाः सूर्य इव, सः सहसा तेजोहीनः अभवत्। पुत्रैश्च बलविहीनश्च, छिन्नपक्ष इव विहङ्गमः, शक्तिहीनः, उत्साहशून्यः, विषण्णचित्तः अभवत्। ततः एकं पुत्रं राज्ये स्थाप्य, क्षत्रधर्मेण भूमिं पालयितुम् आज्ञाप्य, वनं प्रति प्रस्थितः। सः हिमालयस्य शिखराणि, यत्र किन्नराः नागाश्च विहरन्ति, तत्र गत्वा, महादेवस्य प्रसादाय घोरं तपः उपागमत्। कालेन तु देवेशः, वृषध्वजः महादेवः, तस्य महर्षेः पुरतः प्रादुरासीत्, वरदः सन्। तं देवमुवाच—"कस्मात् तपस्यसि, राजन्? कामं ब्रूहि; वरदः अहम्—यदिच्छसि, तद्वरं व्रणीष्व।" एवं उक्तः भगवता, महातपाः विश्वामित्रः, महादेवं प्रणम्य, इदं वचनमब्रवीत्—"यदि प्रसन्नोऽसि, अनघ महादेव, तदा धनुर्वेदं सर्वाङ्गोपनिषद्-रहस्ययुतं मे प्रयच्छ।" "देवेषु दानवेषु ऋषिषु गन्धर्वयक्षराक्षसेषु ये अस्त्रविद्याः, ताः सर्वाः मयि प्रकटय, अनघ!" "तव प्रसादेन मम सर्वकामाः सिध्यन्तु।" तदा देवाधिदेवः—"एवं भवतु"—इत्युक्त्वा, तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः तैः अस्त्रैः लाभेन, बलवाँल्लोकविख्यातः विश्वामित्रः महदात्मसंतोषं प्राप। पूर्णचन्द्रेण सागर इव, सः तेजसा वृद्धिं गतः; तदा वसिष्ठं मुनिश्रेष्ठं हतमेव मन्यते स्म। ततः सः तपोवनं गत्वा, तैः अस्त्रैः मुनिवनं दग्धवान्। तदस्त्रं मुक्त्वा, विश्वामित्रेण, मुनयः शतशः भीताः दिशः प्राद्रवन्। वसिष्ठस्य शिष्याश्च, मृगपक्षिणश्च, भयविह्वलाः, सहस्रशः सर्वतो व्यद्रवन्। क्षणमात्रं वसिष्ठस्य तस्य महान्मुनिवासः शून्यः निर्जनः काश्ठमृगनिवेशवद् अभवत्। तदा वसिष्ठः पुनः पुनः "मा भैष्ट" इति ब्रुवन्, "अद्याहं गाधिसुतं नाशयिष्यामि, यथा सूर्यः तिमिरं नाशयति," इति घोषयामास। एवं उक्त्वा, महातेजाः मन्त्रदृष्टिप्रवरो वसिष्ठः, क्रोधसंयुक्तं वाक्यं विश्वामित्रं प्रति अब्रवीत्—"त्वया दीर्घकालसंवर्धितं आश्रमं नष्टं कृतम्, दुष्टाचार, अतः त्वं न जीविष्यसि।" एवमुक्त्वा, सः क्रोधात्, यमदण्डसदृशं दण्डं वेगेन उद्धृत्य, अग्निवत् धूमरहितं तं दण्डमुद्यम्य स्थितः। अथ षट्पञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तदा वसिष्ठवचः श्रुत्वा, बलवान् विश्वामित्रः अग्न्यस्त्रं सन्धाय, "तिष्ठ तिष्ठ" इति उच्चैः अब्रवीत्। वसिष्ठोऽपि ब्रह्मदण्डमुत्थाप्य, कालदण्डमिव, क्रोधितः इदं वचनमब्रवीत्—"हे क्षत्रियान्तक, अहं तिष्ठामि—त्वं बलं दर्शय। अद्य ते अस्त्रगर्वं नाशयिष्यामि, हे गाधिसुत।" "क्व ते क्षात्रं बलं, क्व ब्राह्मं महत्तमं तेजः? पश्य मे ब्राह्मतेजः, हे क्षत्रियरेणो!" तदा गाधिसुतेन मुक्तं भयानकं परमं च अग्न्यस्त्रं, वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डेन, यथा वह्निबलम् आपः शमयति, तथा निगृह्यते स्म। ततः क्रुद्धः गाधिसुतः, वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, इन्द्रास्त्रं, पाशुपतास्त्रं, ऐषीकास्त्रं च अपि ससर्ज। मनवास्त्रं, मोहनास्त्रं, गान्धर्वास्त्रं, स्वापन, जृम्भण, मदन, संतापन, विलापनास्त्राणि च अपि ससर्ज। शोषण, दारण, दुर्धर्ष वज्रास्त्रं, ब्रह्मपाश, कालपाश, वरुणपाश च अपि ससर्ज। प्रियं पिनाकास्त्रं, शुष्कार्द्रवज्रं, दण्डास्त्रं, पैशाचास्त्रं, क्रौञ्चास्त्रं च अपि ससर्ज। धर्मचक्रं, कालचक्रं, विष्णुचक्रं, वातास्त्रं, मन्थनास्त्रं, अश्वशिरास्त्रं च अपि ससर्ज। एवं, हे राम, विश्वामित्रवसिष्ठयोः मध्ये दिव्यास्त्रयुद्धं समजनि, यत्र ब्राह्मतेजसः महिमा प्रकटितः, क्षात्रतेजश्च निःशेषीकृतः।