हनुमान्, पवनसुतः, द्विगुणेन रोषेण ताम्रनयनः पितरं समः पराक्रमे, महाशिलां धूम्राक्षस्य रथं प्रति चिक्षेप। तां शिलां वेगेन पतन्तीं दृष्ट्वा, धूम्राक्षः सशङ्कः शीघ्रं रथात् भूमौ अवप्लुत्य गदां समुत्क्षिप्य स्थितः। सा शिला तस्य रथं भग्नवती, भूमौ पतिता, तस्य चक्रं युगं अश्वान् ध्वजं धनुषं च विनाशयामास। रथं भग्नं दृष्ट्वा, पवनात्मजः हनुमान् शाखाभिः, तरुभिः, काष्ठैः च राक्षसान् वधं कर्तुं आरब्धवान्। केचन राक्षसाः शाखाभिः भग्नशिरसः रक्तसिक्ताङ्गाः भूमौ पतिताः। पवनपुत्रः हनुमान् राक्षसबलं व्यथयन्, पर्वतशिखरं गृहित्वा धूम्राक्षस्य प्रति अभ्यधावत्। तं हनुमन्तं वेगेन समभिद्रवत् धूम्राक्षः, महाबलः, गर्जन्, गदां समुत्क्षिप्य। कोपसमाविष्टः सः गदां तीक्ष्णनिपातिनीं हनुमतः मूर्ध्नि चिक्षेप। तया भीषणया शीघ्रगदया तत्राभिहतः हनुमान्, वातसमः बलवान्, तं प्रहारं नापि ममे। सः पर्वतशिखरेण धूम्राक्षस्य शिरोमध्यं ताडयामास, तेन प्रहारेण सः सर्वाङ्गेभ्यः स्फीतः। सः सहसा भूमौ पतितः, भग्नपर्वत इव; धूम्राक्षं हतं दृष्ट्वा, शेषाः निशाचराः भीताः कपिभिः निपातिताः लङ्कां प्रविविशुः। पवनसुतः शत्रून् निहत्य, रक्तनद्यः प्रवाहित्य, शत्रुवधात् श्रान्तः, कपिभिः पूजितः, हर्षेण परिपूर्णः अभवत्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकि-कृते युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः शृणु। धूम्राक्षस्य निधनं श्रुत्वा, रावणः राक्षसेश्वरः महतीं कोपावस्थां प्रपन्नः, तीव्रश्वासं श्वसन्निव फणिनां राजा इव। सः दीर्घम् उष्णं च श्वसन्, क्रोधेन संवृतचित्तः, क्रूरं महाबलिनं राक्षसं वज्रदंष्ट्रम् इत्युक्तवान्— "गच्छ वीर! राक्षसैः परिवृतः निर्गच्छ; रामं दशरथात्मानं हन्याः, अथवा सुग्रीवं वानरैः सह।" राक्षसपतिः "एवमस्तु" इत्युक्त्वा, मायाविशारदः, शीघ्रं बहुभिः सैन्यैः परिवृतः निर्जगाम। सः सुव्यवस्थितः, गजैः, अश्वैः, ऊष्ट्रैः, खरैः च सह, नानाध्वजपताकाभिः शोभितः। तदा सः अद्भुतकङ्कणमुकुटधारी, शीघ्रं निर्गतः, तन्वङ्गः, धनुः वहन्। सः स्वर्णनिर्मितध्वजैः शोभितं, तप्तहेमविभूषितं, तेजस्विनं रथं प्रदक्षिणं कृत्वा, तस्मिन् आरुरोह। शूलैः, शक्तिभिः, सुश्लिष्टगदाभिः, सृणिभिः, धनुष्भिः, तोमरैः, खड्गैः च सह, पादातयः निर्जग्मुः। खड्गैः, चक्रैः, गदाभिः, तीक्ष्णकुठारैः च, विविधायुधधारिणः पादातयः ययुः। सर्वे राक्षसश्रेष्ठाः, नानावर्णाम्बरधराः, महाबलिनः, भीमगजाः गिरिप्रख्याः इव चलन्ति। युद्धविशारदाः केचन, शूलाङ्कुशधारिणः, अन्ये पुण्यलक्षणाः, वीर्यवन्तः। स राक्षसबलसमूहः निर्गच्छन्, वर्षाकाले मेघगणवत् विद्युद्गर्जनानुगतः शोभते स्म। ते दक्षिणद्वारात् निर्गच्छन्, यत्राङ्गदः नायकः, निष्क्रान्ताः, तत्रापशकुनः अभवत्। तदा घनदिग्भ्यः तीव्राः उल्काः अग्निस्रोतसः स्रवत्सु पतन्त्यः, भीषणाः श्वगलग्राहाः प्रतिश्रुत्य गर्जन्ति स्म। भीषणाः मृगाः च राक्षसविनाशाय क्रन्दन्ति स्म; योधाः च तत्र त्रासेन पतन्ति स्म। एतानि अपशकुनानि दृष्ट्वा, वज्रदंष्ट्रः महाबलः तेजस्वी, धैर्यं समालम्ब्य, युद्धाभिलाषी निर्जगाम। पलायमानान् राक्षसान् दृष्ट्वा, विजयी वानराः महाशब्दं कृत्वा दिशः पूरयामासुः। तदा वानरराक्षसयोः उभयोरपि युद्धम् आरब्धम्, भीषणरूपम्, परस्परनाशकाङ्क्षया। वेगेन अभिपतन्तः, भग्नशरीराः, भग्नमस्तकग्रीवाः, रक्तसिक्ताङ्गाः, भूमौ पतिताः। केचन वीराः परस्परं युद्धे संमिल्य, लौहदण्डैः, विविधायुधैः प्रहरन्तः, न कदाचित् व्यपसरन्। तत्र वृक्षशिलायुधानां भीषणः हृदयविदारकः शब्दः श्रुतः। रथचक्राणां शब्दः, धनुषां भयानकः निनादः, शङ्खदुन्दुभिमृदङ्गानां च घोषः समुत्पन्नः। केचन आयुधानि परित्यज्य बाहुप्रहरणं चक्रुः। केचन राक्षसाः ताडनैः, पादैः, मुष्टिभिः, वृक्षैः, जानुभिः च निपातिताः; अन्ये भग्नदेहाः युद्धमत्तैः वानरैः क्षिप्तशिलाभिः चूर्णिताः। वज्रदंष्ट्रः बाणैः वानरान् संत्रासयन्, युद्धे कालयम इव यमपाशधारी विचचार। राक्षसाः, बलवन्तः, विविधायुधधारिणः, युद्धकुशलाः, वानरसैन्यानि क्रोधात् प्रहर्तुं प्रवृत्ताः। धृष्टः वालिपुत्रः, द्विगुणेन रोषेण, कालाग्निरिव, सर्वान् राक्षसान् युद्धे निपातितवान्।