हनुमान् धूम्राक्षेण राक्षससेनां व्यथितां विलोक्य, क्रोधेन सम्पूर्णः महतीं शिलाम् आदाय अग्रे गतः। तस्य नेत्रे द्विगुणक्रोधेन रक्ताभ्यां ददृशाते, यः स्वपितृसमानवीर्यः, स शिलां धूम्राक्षस्य रथं प्रति प्रक्षिप्तवान्। शिलायाः वेगं समीपं गच्छन्तीं दृष्ट्वा, धूम्राक्षः भयाकुलः शीघ्रं रथात् भूमौ अपतत्, गदां समुत्क्षिप्य। सा शिला तस्य रथं विदार्य भूमौ पतिता, रथस्य चक्रयुग्याश्वध्वजधनुषां विनाशं कृतवती। रथं भग्नं कृत्वा, मारुतात्मजः हनुमान् वृक्षैः शाखाभिः काष्ठैः च राक्षसान् विदारयितुम् आरब्धवान्। केचित् राक्षसाः, वृक्षैः भग्नमस्तकाः रक्तनिमग्नाङ्गाः, भूमौ पतिताः। मारुतात्मजः हनुमान् राक्षससेनां भग्नां कृत्वा, पुनः शैलशृङ्गम् आदाय धूम्राक्षं प्रति अभ्यधावत्। हनुमन्तं समभ्यागतं दृष्ट्वा, बलवान् गर्जमानः धूम्राक्षः गदां समुत्क्षिप्य तं प्रति अभ्यधावत्। क्रोधेन धूम्राक्षः शूलयुक्तां गदां हनुमतः शिरसि प्रक्षिप्तवान्। तया भीषयया शीघ्रगदया शिरसि आहतः हनुमान्, मारुततुल्यबलः, तं प्रहारं न अवगच्छत्। ततः हनुमान् शैलशृङ्गेन धूम्राक्षस्य मध्यशिरसि प्रहारं कृतवान्, तस्य सर्वाङ्गं तेन प्रहारेण वर्धितम्। स धूम्राक्षः सहसा भूमौ पतितः, भग्नशैलवत्; तं हतम् दृष्ट्वा, शेषाः निशाचराः भयाकुलाः वानरैः अभिहताः लङ्कां प्रति पलायिताः। मारुतात्मजः हनुमान् शत्रून् हत्वा, रक्तप्रवाहान् विक्षिप्य, शत्रुहत्याय श्रान्तः वानरैः सम्मानितः, हर्षेण पूर्णः अभवत्। शृणु अधुना श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशत् सर्गः। धूम्राक्षस्य निधनं श्रुत्वा, राक्षसाधिपः रावणः महाक्रोधेन आक्रान्तः, नागवत् गभीरश्वासः अभवत्। दीर्घोष्णश्वासः, क्रोधाविष्टचित्तः, स भीषणबलिनं राक्षसं वज्रदंष्ट्रम् उवाच। "गच्छ वीर, राक्षसैः परिवृतः, दशरथात्मजं रामं वा सुग्रीवं वानरैः सह हन्याः।" इत्युक्त्वा, 'एवं' इति स्वीकृत्य, मायावान् राक्षसाधिपः शीघ्रं बहुभिः सैन्यैः सह निर्जगाम। स उत्तमशस्त्रधारी, गजाश्वोष्ट्रमहिषैः सहितः, ध्वजपताकाभिः विभूषितः अभवत्। तदाऽपि अद्भुतकङ्कणमुकुटेन भूषितः, शीघ्रं निष्क्रान्तः, तनुः वस्त्रैः अच्छादितः, धनुष्मान् अभवत्। स तेजस्वी रथं, ध्वजैः शोभितं, सुवर्णदीप्तं, प्रदक्षिणीकृत्य, सेनापतिः तं आरुरोह। शूलैः, तोमरैः, सुशोभनैः, गदैः, प्रहरणैः, धनुषैः, शिलैः, खड्गैः च, सेना सज्जा अभवत्। खड्गचक्रगदातिक्ष्णपरशवः पादातिकाः विविधशस्त्रधारिणः अग्रे गताः। अग्रगण्याः राक्षसाः विविधवस्त्रभूषिताः, महाबलिनः भीषणगजाः पर्वतानिव गताः। युद्धकुशलाः शूराः गदादण्डधारिणः रथेषु आरूढाः, केचित् शुभलक्षणाः वीराः महाबलिनः। समग्रः राक्षससैन्यः निर्गच्छन् मेघसमूहवत् वर्षाकाले विद्युज्ज्योतिषा गर्जन् शोभितः। ते दक्षिणद्वारात् निर्गच्छन्, यत्र अङ्गदः सेनापतिः; तेषां निर्गमने, दुष्प्रतीकं प्रादुरभवत्। तदा घनात् आकाशात् तीक्ष्णग्रहाः अग्निवर्षसमेताः पतिताः, भीषणा शृगालाः दुःस्वरं व्याहरन्। भीषणा मृगाः विनाशसूचकं निनादं कृतवन्तः; सेनायाः गच्छन्त्याः, योधाः भयभीताः तत्र व्यत्यस्ताः। एतानि प्रतिकूलानि दृष्ट्वा, वज्रदंष्ट्रः महाबलिः तेजस्वी च, धैर्यं आलम्ब्य युद्धे अभ्यागच्छत्। राक्षसाः पलायमानान् दृष्ट्वा, विजयी वानराः महानिनादं कृत्वा सर्वदिक् व्याप्य गर्जितवन्तः। ततः वानरराक्षसयोः घोररूपयोः, परस्परवधाय उत्सुकयोः, भीषणं युद्धं आरब्धम्। ते उत्साहेन अभ्यधावन्तः, तेषां शरीराणि, शिरांसि, ग्रीवाः भग्नाः, सर्वाङ्गानि रक्तनिमग्नानि, भूमौ पतितानि। केचित् वीराः युद्धे मिलित्वा, लोहमुष्टिभिः विविधशस्त्राणि प्रक्षिप्य, युद्धे न प्रतिनिवृत्ताः। तत्र वृक्षशिलाशस्त्राणां भीषणं हृदयविदारकं महानिनादं श्रुतम्। तत्र रथचक्राणां शब्दः, धनुषां भयङ्करः शब्दः, शङ्खभेरीमृदङ्गानां निर्घोषः च अभवत्। केचित् शस्त्राणि त्यक्त्वा, हस्तयुद्धे प्रवृत्ताः। केचित् राक्षसाः ताडनपादपाणिवृक्षजानुना अभिहताः, अन्ये भग्नाङ्गाः युद्धमत्तवानरैः प्रक्षिप्तशिलाभिः भग्नाः। वज्रदंष्ट्रः बाणैः वानरान् युद्धे भीषयन्, मृत्युः कालान्ते पाशधारीव विचरन्। राक्षसाः बलिनः शस्त्रकुशलाः, विविधशस्त्रधारिणः, युद्धे वानरसैन्यं क्रोधवर्धिताः अभिहन्ति। एवं रामायणस्य युद्धकाण्डे, वानरराक्षसयोः घोरयुद्धं प्रवृत्तम्, हनुमतः वीर्यं, राक्षससेनायाः विनाशसूचकानि, वज्रदंष्ट्रस्य प्रस्थानं, रावणस्य क्रोधः, सर्वं क्रमशः प्रकटितम्।