हरि: ॐ। यदा राक्षसाः शीघ्रगामिनोऽपि वानरैः अतिशीघ्रैः पाणिपाददंष्ट्रकाष्ठैः ताडिताः पतिताः, तदा तेषां पलायमानं सैन्यं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठः धूम्राक्षः कोपसमाविष्टः युद्धे योधुकामान् वानरान् वधाय प्रववृते। तत्र केचन वानराः शूलैः पिष्टाः रक्तधाराभिः स्रवत्सु, गदाभिः ताडिताः भूमौ पतिताः। अन्ये लौहितायुधैः गदाभिः क्षताः, शिलास्तम्भैः विदारिताः, शूलैः समाहताः, मरणे सन्निपाताः च। केचन वानराः रक्तसिक्ताः भूमौ निपतन्ति, केचन रुषितैः राक्षसैः युद्धे पलायमानाः नष्टाः। अपरे विदीर्णहृदया एकस्मिन् पार्श्वे शेरते, केचन शूलैः विदारिताः अन्त्राणि निष्क्रमन्ति। तत्र स महती भीषणश्च युद्धभूमिः वानरराक्षसैः समाकीर्णा, शस्त्रशिलाकाष्ठैः सघना, दिव्यं तेजो बभासे। तत्र धनुषां ज्यानिः, त्रिवेणुवाद्यस्य मधुरध्वनिः, हिक्कारवः, मेघनिनादसदृशः गीतध्वनिश्च, तद् युद्धं गन्धर्वनृत्यवत् बभूव। धूम्राक्षः धनुः गृहीत्वा हसन्, शरवृष्ट्या वानरान् सर्वतः प्राद्रावयत्। धूम्राक्षेण वानरसैन्ये व्यथिते, तेषां क्लेशं दृष्ट्वा हनूमान् कोपाविष्टः, महतीं शिलां समादाय अग्रे प्रधावित। तस्य नेत्रे द्विगुणक्रोधात् रक्ताभूत, स पितृसमानवीर्यः तां शिलां धूम्राक्षस्य रथे प्राक्षिपत्। तां शिलां वेगेन पतन्तीं दृष्ट्वा धूम्राक्षः सशंकः शीघ्रं रथात् भूमौ उत्पत्य गदां प्रगृह्य स्थितः। सा शिला तस्य रथं भित्त्वा भूमौ पतिता, चक्रयोक्यश्वराज्यध्वजधनुषां विनाशं चकार। रथं भग्नं दृष्ट्वा हनूमान् मारुतात्मजः, वृक्षशाखातृणैः राक्षसान् हन्तुं प्रवृत्तः। केचन राक्षसाः विदीर्णशिरसः रक्तसिक्ताः वृक्षैः पिष्टाः भूमौ पतिताः। ततः हनूमान् मारुतसुतः राक्षससैन्यं प्रधाव्य, गिरिशृङ्गमादाय धूम्राक्षस्याभिमुखः अभ्यधावत्। तदा धूम्राक्षः महाबलः गर्जन् गदां उद्धृत्य हनूमन्तम् अभ्यधावत्। क्रुद्धः स गदाम् उग्रशृङ्खलां हनूमतः मूर्ध्नि प्राक्षिपत्। तया भीषणया शीघ्रगदया आहतः अपि हनूमान् वायुसमबलः तद् आघातं न ममर्ष। ततः स गिरिशृङ्गेण धूम्राक्षस्य मूर्ध्नि ताडयामास, तेन तस्य सर्वाङ्गं स्फुटितम् अभवत्। स सहसा भूमौ पतितः, भग्नगिरिशृङ्गवत्, धूम्राक्षं निपतन्तं दृष्ट्वा शेषा निशाचराः भयभीताः वानरैः ताडिताः लङ्कां प्राद्रवन्त। मारुतात्मजः हनूमान् शत्रून् निहत्य, रक्तनद्यः स्राव्य, शत्रुवधक्लान्तः वानरैः पूजितः प्रमुदितः च बभूव। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रूयताम्। धूम्राक्षस्य वधं श्रुत्वा, राक्षसेन्द्रः रावणः महाक्रोधेन पीडितः, दीर्घं श्वसन् फणिनिव, तं कठोरकर्माणं महाबलिनं राक्षसं वज्रदंष्ट्रं सम्बोध्य उवाच— "गच्छ वीर, राक्षसैः परिवृतः, रामं दशरथात्मजं हन्तुं प्रयाहि, अथवा सुग्रीवं वानरैः सह।" रावणस्य वचः श्रुत्वा, वज्रदंष्ट्रः राक्षसेश्वरः मायाविन् "एवं" इति प्रतिज्ञाय शीघ्रं बहुसैन्येन सह निर्जगाम। स यथाविधि सज्जीकृतः, हस्त्यश्वरथगजपृष्ठैः, विविधध्वजपताकाभिः शोभितः। दिव्यकुण्डलमुकुटेन भूषितः, धनुः गृहीत्वा, सुवर्णदीप्तरथं प्रदक्षिणीकृत्य, तं समारुह्य, शस्त्रशस्त्रैः, शूलशक्तिगदाभिः, प्रासमुष्टिपरश्वधैः, विविधायुधधारिभिः पदातिभिः सहितः अग्रे प्रस्थितः। ते राक्षसश्रेष्ठाः विविधानि वासांसि धारयन्तः, महाबलिनः गजाः पर्वतसमा इव, लङ्कायाः दक्षिणद्वारात्, यत्राङ्गदः सेनापतिः, निर्जग्मुः। तत्र तेषां निर्गच्छतां पापशकुनिः अभवत्। घनमण्डलात् दीप्ताः उल्काः अग्निधाराः स्रवमाणाः पतन्त्यः, भीषणकुक्कुटा घोरं चुकार, व्याघ्राः सिंहाश्च विक्रन्दन्तः, तेन राक्षसानां विनाशस्य सूचनम् अभवत्। तत्र योधाः भयभीता अपतन्। एतानि अपशकुनानि दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रो महाबलः तेजस्वी च धैर्यं समालम्ब्य युद्धोत्सुकः निर्गतः। राक्षसैः पलायमानैः दृष्ट्वा, विजयी वानराः महाशब्दं कृत्वा सर्वदिक् व्याप्य निनदन्ति। इति श्रीरामायणस्य युद्धकाण्डस्य द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमस्मिन्सर्गे, राक्षसवानरयोरुद्भटयुद्धं, धूम्राक्षवधः, हनूमतः वीर्यम्, वज्रदंष्ट्रस्य प्रस्थानं च सम्यक् प्रवृत्तम्।