ते राक्षसाः शूलगदामुसलपट्टिशाद्यायुधानि गृह्य, विविधैः शस्त्रैः संयुक्ताः अग्रे जग्मुः। तत्र केचिद् लोहदण्डैः, केचिद् इषुभिः, केचिद् पाशैः, केचिद् परश्वधैः च, घोररूपिणः राक्षसाः मेघगर्जितनिनादसमन्विताः निर्जग्मुः। अन्ये रक्षः, कवचधारिणः, पताकाभिरलङ्कृतैः सुवर्णजालविभूषितैः रथैः, नानावदनैः खरैः च समारुह्य निर्जग्मुः। शीघ्रगामिभिः अश्वैः, मदोन्मत्तैः गजेन्द्रैः च, ताम्राक्षाः रजनीचराः व्याघ्रसमाना दुर्गमाः च निर्जग्मुः। धूम्राक्षः तु, खराणां उच्चैः क्रन्दनैः घोषयन्, स्वदिव्यं सुवर्णाभरणविभूषितं शृगालसिंहवदनयुक्तं खरयुक्तं रथमारोहत्। स महाबलः धूम्राक्षः, राक्षसैः परिवृतः, हसन् पश्चिमद्वारात् निर्गतः, यत्र हनुमान् स्थितः आसीत्। स तु राक्षसश्रेष्ठः, खरयुक्तं रथं समारुह्य, खररवघोषेण भीषणः, विकृतदर्शनः अग्रे प्रस्थितः। तस्य मार्गे आकाशे क्रूरपक्षिणः विघ्नं चक्रुः; महद् भीषणं श्येनः रथमस्तके पतितः। तस्य ध्वजाग्रे, मांसपिण्डाश्च शिलाश्च बद्धाः पतिताः; महद् रक्तसिक्तं श्वेतं कबंधं भूमौ पतितम्। स कबंधः, विरुद्धनिनादं कृत्वा, धूम्राक्षमुपरि पतितः; रक्तवृष्टिः आकाशात् पतिता, भूमिः च कम्पिता। वायुः च विपरीतं प्रववौ, मेघगर्जननिनादसमन्वितः; दिशः घनान्धकारैः आच्छन्नाः, न प्रकाशन्ते स्म। एतेषां भीषणानां भयावहानां च निमित्तानां दृष्ट्वा, राक्षसाणां भयहेतूनां, धूम्राक्षः सन्त्रस्तः अभवत्; सर्वे राक्षसाः अपि धूम्राक्षपुरोगमाः मोहिताः अभवन्। ततः स महाभीषणः महाबलः रजनीचरः, युद्धोत्सुकः, बहुभिः राक्षसैः परिवृतः, प्रस्थितः, राघवबाहुपरिपालितं महद् वानरसेनां महाप्रवाहमिव दृष्टवान्। शृणुत युद्धकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे द्विचत्वारिंशदुत्तरैकपञ्चाशत्तमं सर्गं। धूम्राक्षं तु तं राक्षसं भीषणपराक्रमं समागच्छन्तं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः हृष्टाः युद्धोत्सुकाः निनदन्। तत्र वानरराक्षसयोर् भीषणं समुत्पन्नं युद्धं, यत्र ते परस्परं घोरैः द्रुमैः शूलैः गदैः च प्रहरन्ति स्म। राक्षसाः सर्वतः वानरान् छित्त्वा, वानराः अपि द्रुमैः राक्षसान् भूमौ निपात्य तस्थुः। क्रुद्धाः राक्षसाः तीक्ष्णैः शरैः, शुक्लपिच्छलाङ्कितैः, वानरान् विदारयन्ति स्म, दृश्यन्ते च घोररूपाः। ते अपि घोरगदाभिः, खड्गैः, शूलैः, परिघैः, विविधैः त्रिशूलैः च प्रहरन्ति स्म। राक्षसैः विदारिताः अपि ते महाबलाः वानराः क्रोधोत्साहसमन्विताः, निर्भयकर्माणि चक्रुः। शरैः विदारिताङ्गाः, शूलैः विदारितशरीराः वानरश्रेष्ठाः तत्र द्रुमशिलाः जगृहुः। ते वानराः पुनः पुनः घोरवेगेन निनदन्तः, वीरान् राक्षसान् विदारयन्तः, नामानि च व्याहरन्तः। तत्र अद्भुतं घोरं च युद्धं वानरराक्षसयोर् अभवत्, यत्र शिलाः, शाखिनश्च वृक्षाः प्रचुराः प्रावर्तन्त। केचित् राक्षसाः विजिगीषुभिः वानरैः विदारिताः रुधिरं वमन्ति स्म; केचित् रुधिराशनाः मुखतः एव रुधिरं वमन्ति स्म। केचित् पार्श्वे विदारिताः, केचित् द्रुमैः चिताः, केचित् शिलाभिः चूर्णिताः, केचित् दन्तैः विदारिताः च। केचिद् रजनीचराः भग्नपताकैः, भग्नखड्गैः, भग्नरथैः च आहताः। भूमिः महागजैः पर्वतसन्निभैः, वानरैः क्षिप्तपर्वतशिखरैः, पदातिभिः अपघातिताश्वैः च आकीर्णा अभवत्। वानरैः घोरपराक्रमैः, शीघ्रं पुनः पुनः प्लवमानैः, राक्षसाः तीक्ष्णनखैः मुखे विदारिताः। ते राक्षसाः, शिरःप्रपातिताः, विकृतकेशाः, रुधिरगन्धमोहिताः, भूमौ पतिताः। अन्ये राक्षसाः, अतिवेगेन क्रुद्धाः, घोरपराक्रमाः, केवलं पाणिभिः वज्रसन्निभैः वानरान् अभ्यधावन्। ते राक्षसाः शीघ्रगामिनः अपि वानरैः अपि शीघ्रतरैः पाणिपाददन्तद्रुमैः प्रहृताः निपातिताः। धूम्राक्षः तु, स्वसैन्यं पलायमानं दृष्ट्वा, कोपसंरक्तलोचनः, युद्धकामान् वानरान् निघ्नन् प्रचक्रमे। केचित् वानराः शूलैः विदारिताः, रक्तस्राविणः, गदैः प्रहृताः भूमौ पतिताः। केचित् लोहदण्डैः अभिहताः, केचित् सलिलास्त्रैः विदारिताः, केचित् शूलैः चूर्णिताः, प्राणान् स्रवमाणाः विक्रान्ताः। केचित् वानराः हताः भूमौ रक्तेन सिक्ताः, केचित् भग्नाः, राक्षसैः क्रुद्धैः युद्धे पलायिताः। केचिद् विदारितहृदया एकस्मिन् पार्श्वे शयाना, केचित् त्रिशूलैः विदारिताः, स्रवदन्तरयाः। तद् युद्धं महद् भीषणं वानरराक्षसैः समाकीर्णं, शस्त्रशिलावृक्षसमाकुलं, शोभितम्। तत्र धनुषां ज्यानिः, त्रिधातुदुन्दुभीनां मधुरनिःस्वनः, हिक्कारनादः, मेघगर्जितनिनादः च, तद् युद्धं गन्धर्वनर्तनमिव बभूव। धूम्राक्षः धनुष्पाणिः, हसन्, शरवर्षेण वानरान् सर्वतः प्रधावयन् युद्धे प्रवृत्तः। तदा धूम्राक्षेण संतप्तं, पीडितं च सैन्यं दृष्ट्वा, हनुमान् क्रुद्धः, महाशिलां गृह्य, युद्धाय अग्रे प्रस्थितः।