ते बलवन्तः रात्रिचराः, भीमस्वरूपाः, घण्टाभिः बद्धाः, हर्षनिनादं कुर्वन्तः, धूम्राक्षं समन्तात् परिवृत्य स्थिताः। विविधायुधानि—शूलानि, गदा, मुद्गराः, लोहमुष्टयः, मुसलानि—गृहीत्वा ते अग्रे सन्नद्धाः अभिजग्मुः। लोहमुष्टिभिः, स्वल्पैः, बाणैः, पाशैः, परशुभिः च विक्रान्ताः राक्षसाः गर्जन्तः मेघनिनादमिव निर्जग्मुः। अन्ये कवचधारिणः पताकाभिः भूषितेषु सुवर्णजालकृतेषु रथेषु च, विविधमुखेषु खरेषु च आरूढाः। त्वरिताश्वैः, मदोन्मत्तमहागजैः च, रात्रिचराः सिंहाः सिंहैः दुष्प्राप्यैः सह निर्जग्मुः। मृगनादैः ध्वन्यमानः धूम्राक्षः स्वर्णाभरणैः भूषितैः, व्याघ्रसिंहमुखैः खरेषु युक्तं दिव्यं रथं आरूढः। स बलवान् धूम्राक्षः राक्षसैः परिवृतः पश्चिमद्वारात् हास्यं कृत्वा निर्जग्मुः, यत्र हनुमान् स्थितः। रथेषु श्रेष्ठं, खरेषु युक्तं, खरनादैः निनादितं रथं आरोह्य, स भीमस्वरूपः राक्षसः अग्रे अग्रे जगाम। तस्य रथस्य शीर्षे क्रूराः पक्षिणः आकाशे विहाय obstructum कृतवन्तः, महाविहङ्गः भीमः तस्य रथस्य शीर्षे पतितः। पताकाग्रे एकत्र बन्धितः मांसपिण्डः, शिलाः च पतिताः; महती श्वेता रक्तसिक्तवदना धडः भूमौ पतिता। विषमस्वरैः नादं कृत्वा सा धडः धूम्राक्षं उपरि पतिता; रक्तवृष्टिः आकाशात् अभवत्, भूमिः कम्पिता। वायुः स्वभावविपरीतः गर्जनमिव निनादितः, दिशः घनान्धकारेण आच्छन्नाः, अदृश्याः। तदा एतानि भीषणानि भयानि च निमित्तानि दृष्ट्वा, राक्षसाणां भयसूचकानि, धूम्राक्षः व्याकुलः अभवत्; सर्वे राक्षसाः धूम्राक्षनायकाः मोहग्रस्ताः अभवन्। ततः स अतिभीमः, महाबलः रात्रिचरः, युद्धाभिलाषी, बहुभिः राक्षसैः परिवृतः, निर्गत्य राघवबाहुपरिपालितं महद् वानरसेनां महाप्लावमिव दृष्टवान्। श्रीवाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः श्राव्यः। धूम्राक्षं भीमवीर्यं राक्षसं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा सर्वे वानराः हर्षिताः युद्धाभिलाषिणः गर्जितवन्तः। तत्र वानरराक्षसयोः महान् संग्रामः उत्पन्नः, यत्र ते परस्परं भीमतरुविशेषैः, शूलैः, गदाभिः च प्रहारं कृतवन्तः। भीमाः राक्षसाः सर्वतः वानरान् छिन्नवन्तः, वानराः अपि तान् राक्षसान् तरुभिः भूमौ पतितवन्तः। क्रुद्धाः राक्षसाः तीक्ष्णैः, सीधवद्गच्छद्भिः, बाणैः, बकपिच्छलाङ्कृतैः, भीमदर्शनीयैः वानरान् विदारितवन्तः। ते गदाभिः, खड्गैः, शूलपाणिभिः, भीषणैः लोहमुष्टिभिः, विविधैः त्रिशूलैः अपि प्रहारं कृतवन्तः। राक्षसैः विदारिताः अपि, ते महाबलाः वानराः, क्रोधात् निर्भयकर्माणि कृतवन्तः। बाणैः विदारिताङ्गाः, शूलैः छिन्नाङ्गाः, वानरनायकाः तत्र तरून्शिलाः च आदाय युद्धाय प्रवृत्ताः। वानराः भीमवेगेन पुनः पुनः गर्जन्तः, वीर्यवान् राक्षसान् द्रुतं विदारितवन्तः, नामानि उच्चैः घोषितवन्तः। तत्र अद्भुतं भीमं च युद्धं वानरराक्षसयोः अभवत्, शिलासु, बहुशाखिषु तरुषु च। राक्षसाः विजयीवानरैः अभिहता रक्तं वमन्तः पतितवन्तः; रक्तभक्षाः अन्ये तं रक्तं मुखात् निष्पातितवन्तः। केचन पार्श्वे विदारिताः, केचन तरुभिः उपचिता, केचन शिलाभिः चूर्णिताः, केचन दन्तैः विदारिताः। रात्रिचराः पतितपताकैः, भग्नखड्गैः, विध्वस्तरथैः च अभिहता दुःखिता अभवन्। भूमिः महागजैः, पर्वताकारैः, वनवासिभिः क्षिप्तपर्वतशिखरैः, पदाति अश्वैः च आच्छादिता अभवत्। अतिवीर्यवान् वानराः पुनः पुनः वेगेन लङ्घयन्तः राक्षसान् तीक्ष्णनखैः मुखे विदारितवन्तः। पतितमुखाः, विकीर्णकेशाः, रक्तगन्धेन मोहिताः, भूमौ पतितवन्तः। अन्ये अतिक्रुद्धाः, भीमप्रभाववन्तः राक्षसाः, वज्रसदृढैः हस्तैः वानरान् अभिगच्छन्तः। तेषां राक्षसाणां वेगं अपि वानराः अधिकवेगेन हस्तपाददन्ततरुभिः अभिहता भूमौ पतितवन्तः। स्वस्य सैन्यस्य पलायनं दृष्ट्वा, धूम्राक्षः राक्षसश्रेष्ठः, क्रुद्धः युद्धकामान् वानरान् हन्तुं आरभत। केचन वानराः शूलैः अभिहता रक्तस्राविणः गदाभिः पतितवन्तः। केचन लोहमुष्टिभिः अभिहता, केचन स्वल्पैः विदारिताः, केचन शूलैः चूर्णिताः, मृत्युम् आसन्नाः कम्पन्तः। वनवासिनः हताः भूमौ रक्तसिक्ताः शयाना अभवन्; केचन पलायमानाः, क्रुद्धेन राक्षसैः युद्धे ताडिता अपसृतवन्तः। केचन हृदयभिन्नाः, केचन त्रिशूलैः विदारिताः, अन्त्राणि बहिः निष्पातितवन्तः। तद् महद् भीमं च युद्धं वानरराक्षसैः समाकीर्णं, आयुधैः, शिलाभिः, तरुभिः च आच्छादितम् आभात्। धनुःज्यां निनादः, त्रिविधनाद्यस्य मधुरः शब्धः, हिक्का नादः, मेघनादसदृशं गीतं च, तद् युद्धं गन्धर्वनृत्यं इव आभात्। धूम्राक्षः धनुः गृहीत्वा हसन् युद्धभूमौ वानरान् सर्वदिशः बाणवर्षैः प्रजवितवान्। इति श्रीरामायणे वाल्मीकि कृतौ युद्धकाण्डे धूम्राक्षस्य युद्धप्रवेशः वानरराक्षसयोः महायुद्धं च।