राक्षसानां वचांसि श्रुत्वा, बलवान् राक्षसराजः रावणः शोकविषादाभ्यां गृहीतः, तस्य मुखवर्णः शिथिलः अभवत्। तदा युद्धे इन्द्रजिता निष्क्रान्तैः, वरदत्तैः, सर्पसमप्रतीकैः, अमोघैः, सूर्यसङ्काशैः, भीषणैः बाणैः शत्रवः बद्धाः आसन्। सः चिन्तयामास—"यदि तैः अस्त्रबन्धनैः बद्धाः मम शत्रवः विमुक्ताः, तर्हि मम सर्वे बलानि सन्दिग्धानि तिष्ठन्ति।" युद्धाग्निना दीप्ताः ते बाणाः, येन मम शत्रवः पूर्वं निहताः, अद्य तु निष्फलाः जाताः इति सः मनसि व्यथां प्राप। एवं उक्त्वा, सर्पवत् श्वसन्, कोपसमाविष्टः रावणः राक्षससमूहे मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसं इत्युवाच—"त्वं, राक्षसश्रेष्ठ, महाबलपराक्रमवान्, शीघ्रं गच्छ, रामं कपिभिः सह हन्तुम्।" राज्ञः वाक्यं श्रुत्वा, धूम्राक्षः तम् प्रदक्षिणं कृत्वा शीघ्रं राजप्रासादात् निर्गतः। सः द्वारि स्थित्वा सेनापतिम् अब्रवीत्—"शीघ्रं सेनां समाचिनोति; युद्धोत्सुकः सन् विलम्बः किमर्थम्?" धूम्राक्षस्य आज्ञया सेनापतिः, रावणस्य आदेशं पालयन्, बलं सम्यक् सञ्चलयामास। ते बलवन्तः रात्रिचराः, भीमस्वरूपाः, मणिवलयैः भूषिताः, हृष्टाः नर्दन्तः, धूम्राक्षं परिवव्रुः। विविधशस्त्राणि—शूलानि, गदाः, परिघाः, मुसलानि, तोमराणि—गृहीत्वा अग्रे जग्मुः। अन्ये लोहेन निर्मितैः मुसलैः, इषुभिः, पाशैः, परश्वधैः, भीमाः राक्षसाः निर्जग्मुः, मेघनिनादवत् गर्जन्तः। केचन कवचधारिणः, पताकाभिः शोभितेषु, सुवर्णजालवितानितेषु रथेषु, नानावदनैः खरैश्च समारूढाः आसन्। शीघ्रगामिभिः अश्वैः, मदोन्मत्तैः गजेभिः, व्याघ्रसमानैः रात्रिचरैः, दुर्गमाः, निर्भयाः च सन्तः निर्जग्मुः। धूम्राक्षः, खरनिनादैः प्रतिनादितः, सुवर्णभूषणैः अलङ्कृतैः, शृगालसिंहमुखैः खरैः युक्तं दिव्यं रथं समारुह्य निर्गतः। सः महाबलवान् धूम्राक्षः, राक्षसैः परिवृतः, हसन् पश्चिमद्वारात् निर्गतः, यत्र हनुमान् स्थितः। खरयुक्तं श्रेष्ठं रथं समारुह्य, खरनिनादैः घोषयन्, भीष्णाकृतिः स राक्षसः अग्रे प्रस्थितः। तदा, तस्य मार्गे, घोराः खगाः आकाशे विघ्नं चक्रुः; महद् भीष्मं गृध्रः तस्य रथस्य शीर्षे पतितः। तस्य ध्वजाग्रे, संयुक्तानि, मांसपिण्डाः शिलाश्च अपतन्; महद् श्वेतं रक्तसिक्तं शीर्षविहीनं कन्धरं भूमौ पतितम्। विकृतस्वरेण निनदन्, तत् धूम्राक्षस्य उपरि अपतत्; दिवः रक्तवृष्टिः अभवत्, पृथिवी च कम्पिताभूत्। वायुः अप्राकृतिकेन मार्गेण, मेघनिनादवत्, प्रववौ; दिशः घनतमसा छन्नाः, न प्रकाशन्त। एवं घोराणि भयानकानि निमित्तानि दृष्ट्वा, राक्षसानां भीतिप्रदर्शनाय, धूम्राक्षः व्याकुलोऽभवत्; तेन नेतृत्वेन सर्वे राक्षसाः मोहिताः। ततः सः अतीव भीषणः महाबलवान् रात्रिचरः, युद्धोत्सुकः, अनेकैः राक्षसैः परिवृतः, अग्रे गतः, रामभुजबलसंरक्षितं, सागरप्रायं कपिसैन्यं दृष्टवान्। श्रीवाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे द्विचत्वारिंशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। तदा, धूम्राक्षं भीमपराक्रमं राक्षसं समागच्छन्तं दृष्ट्वा, सर्वे कपयः हृष्टाः युद्धोत्सुकाः निनदन्तः सन्तः युद्धाय सज्जाः अभवन्। तेषां कपीनां राक्षसानां च मध्ये महद् भीषणं युद्धम् उत्पन्नम्, येन ते परस्परं घोरैः द्रुमैः शूलैः गदैश्च ताडयन्तः। भीमाः राक्षसाः सर्वतः कपीन् छित्त्वा, कपयः अपि द्रुमैः राक्षसान् भूमौ पातयन्तः। कोपिताः राक्षसाः तीक्ष्णैः, सम्यग्गतान्, बकपक्षधारिणः, भीषणदर्शनान् बाणैः कपीन् विव्यधुः। ते अपि घोरैः गदैः, खड्गैः, पट्टिशैः, शूलैः, विविधैः अलङ्कृतैः त्रिशूलैः च ताडयन्तः। राक्षसैः विदारिताः अपि, ते महाबलवन्तः कपयः, कोपप्रेरिताः, निर्भयाः कर्माणि अकुर्वन्। बाणैः विदारिताङ्गाः, शूलैः भग्नाङ्गाः, कपियूथपाः द्रुमांश्च शिलाश्च गृहित्वा तत्र तत्र स्थिताः। ते कपयः, पुनः पुनः भीमवेगेन निनदन्तः, शूरान् राक्षसान् चूर्णयन्तः, तेषां नामानि प्रघोषयन्तः। ततः कपीनां राक्षसानां च मध्ये अद्भुतं भीषणं च युद्धम् अभवत्, येन बहुशिलाः, शाखाशतसंपन्नाः द्रुमाश्च प्रयुज्यमानाः आसन्। केचन राक्षसाः विजिगीषुभिः कपिभिः चूर्णिताः रुधिरं वमन्तः पतिताः; केचन रक्तपायी राक्षसाः मुखात् रुधिरं निष्पीड्य निष्पेतुः। केचन पार्श्वेषु विदारिताः, केचन द्रुमैः समुच्चिताः, केचन शिलाभिः चूर्णिताः, केचन दन्तैः विदारिताः। केचन रात्रिचराः भग्नपताकाभिः, भग्नखड्गैः, भग्नरथैः च पीडिताः। भूमिः, पर्वतसन्निभैः महागजैः, वनौकसां क्षिप्तैः पर्वतशिखरैः, पदातिभिः भग्नैः अश्वैः च, आच्छादिता अभवत्। भीमपराक्रमैः कपिभिः, त्वरया पुनः पुनः प्लवत्भिः, राक्षसाः तीक्ष्णनखैः मुखेषु विदारिताः। केचन राक्षसाः, शिथिलमुखाः, विकीर्णकेशाः, रुधिरगन्धविमूढाः, भूमौ पतिताः। अन्ये तु राक्षसाः अतीव कोपिताः, भीषणपराक्रमाः, वज्रसन्निभैः पाणिभिः एव कपिषु अभिद्रुत्य युद्धाय समुपाजग्मुः।