कदाचित् सुपर्णः रामं प्रति उवाच—"एते सर्पाः कद्रूः अपत्यानि, तीक्ष्णदंष्ट्राः विषसमन्विताः; राक्षस-मायया ते बाणरूपं गृहीत्वा तव वशे स्थिताः।" एवमेतदिति ज्ञात्वा, सः सख्याद् अनुरागाच्च शीघ्रं तत्रागच्छत्, मित्रधर्मं कर्तुं त्वां लक्ष्मणं च। "त्वं घोरस्यान्त्रबन्धनात् विमुक्तः, किन्तु सदा सावधानः स्थातव्यः," इत्युक्त्वा पुनरुवाच—"स्वभावतः सर्वे राक्षसाः युद्धे कपटयोधिनः; त्वदीयं बलं सरलतायां शुद्धभावे च स्थितम्। अतः युद्धभूमौ राक्षसासु कदापि विश्वासः न कर्तव्यः, स्वभावेन ते सर्वदा वक्राः।" एवं रामं प्रति उक्त्वा, बलवान् सुपर्णः स्नेहपूर्वकं समालिङ्ग्य तं विसर्जयितुम् उद्यतवान्। सः पुनरुवाच—"सखे राघव धर्मज्ञ, शत्रुषु अपि दयालो, अहं तव अनुमतिं याचे; यथेष्टं गमिष्यामि। राघव, मैवम्, सख्ये ते चिन्ता नास्ति; वीर, युद्धे मम कृतं कृत्यम्, त्वं च सख्यं स्मरिष्यसि। यदा त्वं बाणजालैः लङ्कां वृद्धबालशेषां कृत्वा, शत्रुं रावणं निहत्य, सीतां प्राप्स्यसि।" इत्युक्त्वा, सुपर्णः शीघ्रपक्षः रामं मध्यगतम् वनौकसां दुःखमुक्तं चकार। ततः तं दक्षिणतोऽभिप्रदक्षिण्य सम्यक् समालिङ्ग्य, बलवता स्नेहेन, सुपर्णः वातरूपेण गगनं प्रविवेश। तदा राघवयोः दुःखमुक्तयोः दृष्ट्वा, कपिसेनापतयः सिंहनिनादं कृत्वा, पुच्छैः कम्पयन्तः हृष्टाः अभवन्। हर्षात् मृदङ्गवाद्यं चक्रुः, शङ्खान् अपि नादयामासुः, शब्दं च पूर्ववत् अकुर्युः। अन्ये महाबलिनः पर्वतयुद्धविशारदाः कपयः, विविधांश्च वृक्षान् उत्पाट्य, शतसहस्रशः तस्थुः। ते महानिनादं कृत्वा, राक्षसान् संत्रासयन्तः, युद्धोत्सुकाः लङ्काद्वारं प्रति जग्मुः। तेषां कपिसेनापतीनां भीषणः कोलाहलः, मेघानां मध्यरात्रौ घोरगर्जनवत् आसीत्। एवं पञ्चाशत्तमे सर्गे समाप्ते, एकपञ्चाशत्तमं सर्गं शृणु। इत्येतत् श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डे पञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः रावणः कपीनां राक्षसैः सहितं कोलाहलं श्रुत्वा, तं गम्भीरमधुरं शब्दं श्रुत्वा, मन्त्रिभिः सहितः वचनं प्रोवाच—"यथा बहवः हृष्टाः कपयः संमिल्य महाशब्दं कुर्वन्ति, स मेघगर्जितसदृशः। नूनं तेषां महोत्सवः, न संशयः; तेषां महाशब्देन समुद्रः अपि कम्पितः। रामलक्ष्मणौ तु तीक्ष्णैः बाणैः बद्धौ, अयं च महान् शब्दः मम संशयं जनयति।" एवमुक्त्वा, राक्षसेश्वरः स्वमन्त्रिणः रात्रिचरांश्च समीपस्थितान् उवाच—"कपिसैन्ये दुःखकाले जातस्य अस्य हर्षस्य हेतुम् शीघ्रं विज्ञायताम्।" इति। ते राक्षसाः संत्रस्तचित्ताः प्राकारं समारुह्य, सुग्रीवेण रक्षितां सेनां दृष्ट्वा, तत्रैव रघुसुतौ बाणबन्धनात् विमुक्तौ दृष्ट्वा, सर्वे राक्षसाः विषण्णहृदयाः प्राकारात् अवतीर्य, राक्षसेश्वरं समीपमगच्छन्। ते राक्षसाः दुःखितमुखाः, रावणं वाक्यविशारदं प्रति, सर्वमशुभं यथावृत्तं निवेदयामासुः—"रामलक्ष्मणौ, ये युद्धे इन्द्रजिता बाणजालेन बaddhau, स्थिरबाहू, तौ बद्धौ। अधुना तौ बाणपाशात् विमुक्तौ युद्धभूमौ दृश्येते, महागजौ बन्धमुक्तौ इव, गजेन्द्रसमौ वीर्येण।" एवं श्रुत्वा, राक्षसाधिपः रावणः चिन्तया शोकेन च पीडितः, वर्णविहीनमुखः अभवत्। "भीषणैः बाणैः, वरदानैः, विषसर्पसदृशैः, अमोघैः, सूर्यसङ्काशैः, इन्द्रजिता युद्धे तौ आहतौ। यदि तैः अस्त्रैः बaddhau मम शत्रवः विमुक्ताः, सर्वा मे सेनाः सन्दिग्धा इव दृश्यन्ते। ते बाणाः युद्धाग्निसमप्रभाः, येन मम शत्रवः निहताः, ते निष्फलाः जाताः।" इत्युक्त्वा, क्रुद्धः सर्पवत् श्वसन्, राक्षससमूहे धूम्राक्षं नाम राक्षसं उवाच—"त्वं महाबलः, राक्षसाणां मध्ये भीषणपराक्रमः, त्वं शीघ्रं गत्वा रामं कपिभिः सह हन्तुम् अर्हसि।" एवं राक्षसाधिपेन आज्ञप्तः धूम्राक्षः तम् अभिवन्द्य, शीघ्रं राजप्रासादात् निर्गतः। सः द्वारम् आगत्य सेनान्यं प्रति उवाच—"सेनां शीघ्रं प्रेरय, युद्धोत्सुकाः सन्तः किम् विलम्बः?" धूम्राक्षस्य आज्ञां श्रुत्वा, सेनान्यः तत्पूर्वं रावणस्य आज्ञया सेनां सम्यग् संचालयामास। ततः बलवन्तः रात्रिचराः, भीमाकृतयः, घंटाबद्धाः, हृष्टनिनादाः, धूम्राक्षं परिवव्रुः।