इन्द्रजिदा राक्षसकर्मणा मायया च निर्मितस्य घोरस्य सर्पबन्धस्य विमोचनं कर्तुं ये समर्थाः, तान् वदामि। एते सर्पाः कद्रूःसुताः तीक्ष्णदंष्ट्राः विषपूर्णाश्च; राक्षसोत्तमस्य मायया बाणरूपिणः भवन्ति, तव च वशे स्थिताः। एतद्वृत्तान्तं श्रुत्वा अहम्, स्नेहात् सौहार्दाच्च शीघ्रं अत्र प्राप्तः, मित्रधर्मपालनाय। त्वं अस्मात् घोरात् बाणबन्धनात् विमुक्तः, किन्तु सदा सावधानः स्यान्नित्यम्। राक्षसाः स्वभावतः युद्धे कपटिनः; तव तु बलं सरलतायां शुद्धभावे च। अतः युद्धभूमौ राक्षसाः कदापि न विश्वसनीयाः; ते स्वभावेनैव कुटिलाः सदा। एवमुक्त्वा रामं महाबलः सुपर्णः स्नेहेन समालिङ्ग्य गन्तुम् उद्ययौ। सखि राघव धर्मज्ञ दुष्टेष्वपि दयालो, अहं त्वत्तः अनुमतिं प्रार्थये; यथेष्टं गमिष्यामि। राघव, मैत्र्यां ते चिन्ता नास्तु; वीर, युद्धे कृतकृत्योऽस्मि, त्वं च स्मरिष्यसि मैत्र्याः। स्वबाणवेगैः लङ्कां बालवृद्धमात्रां कृत्वा, रिपुं रावणं हत्वा, सीतां प्राप्स्यसि। एवमुक्त्वा सुपर्णः शीघ्रपक्षः रामं दुःखरहितं वनौकसां मध्ये चकार। ततः तं दक्षिणतो प्रदक्षिणीकृत्य, बलवता आलिङ्ग्य, सुपर्णः वायुवत् आकाशं प्रविवेश। राघवौ दुःखरहितौ दृष्ट्वा, वानरयूथपाः सिंहनादं नदन्तः पुच्छानि च व्याक्षिपन्। ततो हृष्टाः वादित्राणि वादयन्तः, मृदङ्गान् नादयन्तः, शङ्खान् च दध्मुः, प्राक् यथा शब्दम् अकुर्वन्। अन्ये महाबलिनो वानराः पर्वतारोहणविशारदाः, नानावृक्षान् उन्मूल्य, शतान्ययुतानि स्थिताः। घोरं निनदन्तः, रात्रिचरान् भीषयन्तः, युद्धोत्सुकाः लङ्काद्वाराणि जग्मुः। तेषां वानरयूथपानां भीषणः तुमुलश्च शब्दः, मेघानां निशीथकाले वर्षान्ते गर्जनवत् अभवत्। शृणु एकपञ्चाशत्तमं सर्गम्। एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे पञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः रावणः महाबलिनां वानराणां राक्षसैः सह तुमुलं शब्दम् अकरोत्, तम् अकरोत् च। तं घोरं गम्भीरं शब्दं श्रुत्वा, सः मन्त्रिभिः सह वाक्यम् अब्रवीत्। यथा प्रमुदितैः वानरैः समागच्छन्ति, महान् शब्दः मेघगर्जनसन्निभः जायते। अस्य शब्दस्य हेतुः नूनम् प्रमोद एव; समुद्रः अपि तेषां घोषेण कम्पते। किन्तु रामलक्ष्मणौ तीक्ष्णैः बाणैः बद्धौ; एष महान् शब्दः मम सन्देहं जनयति। एवमुक्त्वा राक्षसेश्वरः मन्त्रिभ्यः रात्रिचराणां च समीपस्थितानां प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— शीघ्रं गच्छन्तु, दुःखकालेऽपि सर्वेषां वनौकसां प्रमोदस्य कारणं विज्ञायन्ताम्। एवं समादिष्टाः ते राक्षसाः सशङ्काः प्राकारं आरोह्य, सुग्रीवेण रक्षितं वानरसैन्यं अपश्यन्। तत्र च रघुसुतौ तौ, घोरबाणबन्धनात् विमुक्तौ, उत्तिष्ठन्तौ दृष्ट्वा, सर्वे राक्षसाः विषादं जग्मुः। ते राक्षसाः संत्रस्तचित्ताः, प्राकारात् अवतीर्य, राक्षसेश्वरं रावणं समीपमुपगम्य, दुःखेन मुखानि विक्षिप्य, सर्वं अप्रियम् आचष्ट। रामलक्ष्मणौ यौ, येन इन्द्रजिता युद्धे बाणजालेन बद्धौ, तौ स्थिरभुजौ, तदा बन्धनं प्राप्तौ। इदानीं तौ बाणबन्धनात् विमुक्तौ, रणाङ्गणे दृष्टौ, इव महागजौ बन्धमुक्तौ, गजपतिसमौ वीर्येण। एवं श्रुत्वा रावणः महाबलः, चिन्तया शोकश्च गृहीतः, मुखवर्णं च जहौ। तौ घोरैः बाणैः, वरदत्तैः, विषसर्पसमैः, अमोघैः, सूर्यसंकाशैः, इन्द्रजिता युद्धे अभिहितौ। यदि तैः अस्त्रैः बध्यमानौ मम शत्रवः इदानीं विमुक्ताः, अहं सर्वबलानि अनिश्चितानि पश्यामि। ते युद्धाग्निसमप्रभाः बाणाः, येन शत्रवो युद्धे निहताः, ते निष्फलाः जाताः। एवं ब्रुवाणः, क्रोधसमन्वितः, फणिनं यथा श्वसन्, राक्षसानां मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसम् अब्रवीत्— महाबलः त्वं, राक्षसेषु भीषणवीर्यः, शीघ्रं गत्वा रामं वानरैः सह हन्तुम् अर्हसि। एवं समादिष्टः प्राज्ञेन राक्षसेनाधिपेन, धूम्राक्षः तं प्रदक्षिणीकृत्य शीघ्रं राजभवनात् निर्गतः। द्वारमागत्य, सैन्यस्य नायकं प्रत्युवाच— "शीघ्रं सैन्यं प्रचोदय; युद्धोत्सुकस्य विलम्बः कः?" धूम्राक्षस्याज्ञां श्रुत्वा, सेनापतिः तस्य पृष्ठतः, रावणस्य आदेशेन सैन्यं सम्यक् प्रवर्तयामास।