तदा रामः, ब्राह्मणस्य बलं क्षत्रियबलात् अधिकं न मन्यन्ते—दिव्यं ब्राह्मबलं क्षत्रियबलं अतिशेतेति निवेदितवान्। वसिष्ठस्य बलं अपरिमेयम्; विश्वामित्रः महाबलवान् अपि तव बलात् न अधिकः—तेजस्तव दुष्प्राप्यं, इति उक्तवान्। ततः, ब्रह्मतेजसा सम्पन्न महाद्युतये, आज्ञापय माम्; अहं तस्य दुष्टस्य गर्वं, बलं, प्रयत्नं च नाशयिष्यामि, इति सुरभिः उवाच। एवं सुरभ्या उक्तः, राघव, ख्यातः वसिष्ठः तदा उक्तवान्—"तेजः सृज, शत्रुसैन्यनाशन!" इति। वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा सुरभिः तदा गर्जनया शतशः पल्लवान् उत्पादयामास, राजन्। ते विश्वामित्रस्य सैन्यं सर्वं तस्य साक्षात् विनाशयामासुः; तदा राजा विश्वामित्रः महाक्रोधेन, ज्वलद्विशालाक्षः, पल्लवान् शस्त्रैः महद्भिः च लघुभिः च नाशयामास। पल्लवान् विश्वामित्रेण पीडितान् दृष्ट्वा, सुरभिः पुनः तीक्ष्णान् शकान् यवनैः सह उत्पादयामास; पृथिवी शकयवनैः आच्छादिता अभवत्। ते दीप्ताः महाबलाः, सुवर्णसूत्रसदृशाः, तीक्ष्णखड्गशूलधारिणः, सुवर्णवस्त्रपरिधानाः च। तद् सैन्यं सर्वं ज्वलदग्निभिः इव विनष्टम्; ततः महाबलः विश्वामित्रः शस्त्राणि सृजन्, तैः यवनाः, कम्बोजाः, बार्बराः च सन्त्रस्ताः अभवन्। शृणु अधुना पञ्चपञ्चाशत्तमं सर्गं श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे। ततः, विश्वामित्रशस्त्रैः विक्षिप्तान् तान् दृष्ट्वा, वसिष्ठः कामधेनुं योगबलात् सृजनाय प्रेरयामास। तस्याः गर्जनात् सूर्यसदृशाः कम्बोजाः उत्पन्नाः; स्तनात् बार्बराः शस्त्रधारिणः अभवन्। गर्भदेशात् यवनाः, पुरीषदेशात् शकाः, रोमकूपेषु म्लेच्छाः, हारिताः, किराताः च स्थिताः। तैः तत्क्षणं विश्वामित्रस्य सर्वं सैन्यं, गजाश्वरथसहितम्, विनाशितम्, रघुनन्दन। महात्मना वसिष्ठेन तं सैन्यं पीडितं दृष्ट्वा, विश्वामित्रस्य शतं पुत्राणां विविधशस्त्रधारिणः अग्रसराः। ततः, अतिविक्षिप्तः महामुनिः मन्त्रवादिनां श्रेष्ठः वसिष्ठः तेषु प्रतिपद्यमानः, गर्जनमात्रेण तान् सर्वान् दग्धवान्। विश्वामित्रस्य पुत्राः, अश्वैः, रथैः, पदातिभिः सह, क्षणेन महात्मना वसिष्ठेन भस्मीभूताः। सर्वं सैन्यं विनष्टं दृष्ट्वा, विश्वामित्रः लज्जया च चिन्तया च अभिभूतः। समुद्रः निर्झरः इव, भग्नदंष्ट्रः सर्पः इव, ग्रहग्रस्तः सूर्यः इव, तस्य तेजः क्षणेन नष्टम्। पुत्रैः बलैः च रहितः, पक्षच्छिन्नः पक्षी इव, शक्तिहीनः उत्साहहीनः, शोकमग्नः अभवत्। ततः एकं पुत्रं राज्ये नियुक्त्य, धर्मेण पृथिवीं पालय इति उपदिश्य, वनं गत्वा हिमालयपर्वतस्य शिखरे, किनरनागसेविते स्थले, महादेवस्य प्रसादाय घोरं तपः आरब्धवान्। कालेन, देवाधिदेवः, वृषध्वजः, महामुनिं विश्वामित्रं वरदानेन प्राप्तवान्। "किमर्थं तपः चरसि, राजन्? यद् इच्छसि तद् वद। अहं वरदः—यद् वरम् इच्छसि तद् ब्रूहि," इति देवेन उक्तः, महान् तपस्वी विश्वामित्रः, महादेवं नमस्कृत्य, उक्तवान्— "यदि त्वं तुष्टः असि, निष्पाप महादेव, धनुर्वेदं सर्वाङ्गं शाखोपनिषद्गुह्यं च मे प्रयच्छ।" "यद् यद् अस्त्रं देवेषु, दानवेषु, महर्षिषु, गन्धर्वेषु, यक्षेषु, राक्षसेषु च, तानि सर्वाणि मे प्रकटानि भूयुः, निष्पाप।" "त्वदीयेन प्रसादेन, देवदेव, मम अभिलषितं सिध्येत्।" इति उक्त्वा, देवः "तथास्तु" इति उक्त्वा, तत्रान्तर्दधात्। देवाधिदेवात् अस्त्राणि लब्ध्वा, महाबलः विश्वामित्रः महागर्वितः अभवत्। पूर्णचन्द्रस्य समुद्रः इव, तदा, राम, वसिष्ठं मुनिवरं हतं इव मन्यते स्म। ततः, आश्रमं गत्वा, राजा तानि अस्त्राणि मुक्तवान्, यैः तद् तपोवनं ब्रह्मतेजसा दग्धम् अभवत्। विश्वामित्रेण मुक्तं अस्त्रं दृष्ट्वा, शतशः भयाकुलाः ऋषयः दिशः दिशः पलायिताः। वसिष्ठस्य शिष्याः, मृगाः, पक्षिणः च, भयभीताः, सहस्रशः दिशः दिशः पलायिताः। क्षणमात्रं वसिष्ठस्य महात्मनः आश्रमः शून्यः, सरः इव निर्जनः अभवत्। वसिष्ठः पुनः पुनः "मा भैः" इति उक्त्वा, "अद्य गाधिपुत्रं नाशयिष्यामि, सूर्यः कुहलं इव," इति उद्घोषितवान्। एवं उक्त्वा, महाबलः मन्त्रवादिनां श्रेष्ठः वसिष्ठः, क्रोधेन पूर्णः, विश्वामित्रं प्रति इदं वचनं उक्तवान्— "दीर्घकालं पोषितं आश्रमं त्वया विनष्टम्, मोहितः दुष्टाचारः; अतः त्वं न स्थास्यसि।" एवं उक्त्वा, अतिविक्षिप्तः, यमदण्डसदृशं दण्डं, धूमरहितमिव प्रलयाग्निं शीघ्रं उद्धृतवान्। शृणु षट्पञ्चाशत्तमं सर्गम्।