तदा सा धर्मपत्नी वसिष्ठस्य विनयसम्पन्ना, वसिष्ठेनैवमुक्ता, ब्रह्मर्षिं प्राञ्जलिरुवाच—"न मे बलं राज्ञः समं, विशेषतः अद्य; राजा हि बलवान् क्षत्रियः पृथिव्याः स्वामी च। एषा च सम्पूर्णा सेना गजाश्वरथसमाकुला पताकाभिरलङ्कृता तस्य बलं वर्धयति।" तस्याः वाक्यं श्रुत्वा वसिष्ठः पुनरुवाच—"न क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलात् अधिकम् इति विद्वांसः वदन्ति; ब्राह्मणबलस्यैव दैवी शक्तिः क्षत्रियबलात् अधिका। तव बलं अनन्तम्; विश्वामित्रोऽपि महाबलः सन् त्वत्तः न अधिकः; तव तेजः दुर्जयम्। ब्रह्मतेजसा युक्त महाभाग! मामाज्ञापय; अहं तस्य दुरात्मनः गौरवम्, बलम्, प्रयत्नं च नाशयिष्यामि।" एवं तया उक्तः स वसिष्ठः श्रीमान् तस्यै आज्ञापयामास—"मुक्त्वा तेजः, रिपुसैन्यविनाशिनी भव।" तस्य वचः श्रुत्वा सुरभिः रोरुवती शतशः पहलवान् उत्पादयामास। ते विश्वामित्रस्य सैन्यम् अग्रतः सर्वं नाशयामासुः; राजा चातिबहुलक्रोधेन ज्वलद्भिरक्षिभिः दृष्ट्वा तान् पहलवान् महास्त्राणि लघ्वस्त्राणि च प्रयोग्य तान् नाशयामास। पहलवान् विश्वामित्रेण पीडितान् दृष्ट्वा सा पुनः तीक्ष्णान् शाकान् यवनैः सह ससर्ज; पृथिवी तैः शाकैः यवनैः च आवृता। ते दीप्तमूर्तयः सुवर्णसूत्रसदृशाः, तीक्ष्णखड्गशूलधारिणः, सुवर्णवस्त्रपरिधानाः। तद् विश्वामित्रसैन्यं ज्वलदग्निना इव विनष्टम्; ततः महाबलः विश्वामित्रः स्वास्त्राणि ससृजे, तैः च यवनाः, कंबोजाः, बार्बराः च विक्षिप्ताः। शृणु भवान्, राघवनन्दन, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे पंचपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा विश्वामित्रास्त्रैः विक्षिप्तान्, मोहाविष्टान् दृष्ट्वा, वसिष्ठः कामधेनुं योगबलसमन्विता प्रेरयामास। तस्याः रोरुवतः कंबोजाः सूर्यसमप्रभाः जाताः; स्तनात् बार्बराः शस्त्रपाणयः उत्पन्नाः। गर्भदेशात् यवनाः, विष्ठाभूमेः शाकाः, रोमकूपेषु म्लेच्छाः, हारिताः, किराताश्च स्थिताः। तैः क्षणेनैव विश्वामित्रस्य सैन्यं गजाश्वरथसमेतं विनष्टम्। तदा विश्वामित्रस्य शतं पुत्राणां विविधायुधधारिणः महात्मना वसिष्ठेन तद् सैन्यं निहतम् दृष्ट्वा अग्रे अभ्यधावन्। तदा स वसिष्ठः क्रोधात्, मन्त्रविदां श्रेष्ठः, तान् केवलं नादेनैव दग्ध्वा भस्मसात्कृतवान्। विश्वामित्रपुत्राः तेषां रथाश्वपदातिभिः सह क्षणेनैव भस्मीकृताः। विश्वामित्रः तु सर्वे सैन्ये नष्टे, महात्मनः वसिष्ठस्य द्वारा, लज्जया च चिन्तया च विवेश। सागर इव तडित्विहीनः, भग्नदंष्ट्रः सर्प इव, ग्रहग्रस्तः सूर्य इव, स तेजोहीनः अभवत्। पुत्रैः च बलैः च रहितः, पक्षच्छिन्नः पक्षिराज इव, सर्वबलविक्रमविहीनः, स शोकमग्नः अभवत्। एकं पुत्रं राज्ये स्थाप्य, क्षत्रियधर्मेण पृथिवीं पालयेत्यादिश्य, स वनं जगाम। हिमालयपर्वतस्य शृङ्गेषु किंनरनागसेवितेषु स महातपाः महादेवस्य प्रीत्यर्थं घोरं तपः तप्तुम् आरब्धवान्। कालेन तत्र देवेशः वृषध्वजः तं महर्षिं विश्वामित्रं वरदः साक्षात् समुपेत्य पप्रच्छ—"किं ते तपस्यनस्य प्रयोजनम्? वद कामं यत् इच्छसि; अहं वरदः; यद्वरं इच्छसि तद् ब्रूहि।" तेन देवेनोक्तः स महातपाः विश्वामित्रः महादेवं प्रणम्य उवाच—"यदि प्रसन्नोऽसि, अनघ महादेव, धनुर्वेदं सर्वाङ्गोपनिषद् रहस्यसहितं मे प्रयच्छ। ये चास्त्राणि देवेषु, दानवेषु, महर्षिषु, गन्धर्वयक्षराक्षसेषु प्रसिद्धानि, तानि सर्वाणि मयि प्रकाशय। तव प्रसादात्, देवदेव, मम कामः सिध्यतु।" इति तेनोक्ते, देवेशः "एवमस्तु" इत्युक्त्वा तत्रैवान्तर्धानम् अगच्छत्। एवं देवेश्वरात् अस्त्राणि प्राप्त्वा, महाबलः विश्वामित्रः महद् अभिमानं लेभे। पूर्णचन्द्रेण समुद्र इव वर्धमानः, तदा वसिष्ठं मुनिवरं हतमेव मन्यमानः। ततः स राजा तापसाश्रमं गत्वा तानि अस्त्राणि ससृजे, येन तापोवनम् अग्निना इव दग्धम्। तदस्त्रं मुनिना मुक्तं दृष्ट्वा, शतशः भयाकुलाः मुनयः दिशो दिशः पलायिताः। वसिष्ठशिष्याः, मृगपक्षिणश्च, भयभीताः सहस्रशः दिशः प्रधावन्ति। क्षणमात्रेण वसिष्ठस्य महात्मनः आश्रमः शून्यः शुष्ककाष्ठवनमिव जातः। वसिष्ठः पुनः पुनः "मा भैष्ट" इत्युक्त्वा, "अद्याहं गाधिसुतं नाशयिष्यामि, यथा सूर्यः तिमिरमपनीय" इत्युक्त्वा, स क्रोधसंयुक्तः मन्त्रविदां श्रेष्ठः विश्वामित्रं प्रति इदं वचनमुवाच।