सुग्रीवः कपिसैन्यस्य नायकः, विभीषणं भयङ्करं कपिभिः दृष्ट्वा, समीपे स्थितं जाम्बवन्तं च ऋक्षराजानमवलोक्य तं सम्बोधितवान्। सः उवाच—"एषः विभीषणः आगतः; तमवलोक्य कपिश्रेष्ठाः महता भीतेन पलायन्ते, रावणपुत्रमिव मन्यमानाः। शीघ्रं सर्वतः प्रविभक्तान् भीतान् एतान् संगृह्य, एषः विभीषणः आगतः इति वद।" सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा, जाम्बवान् ऋक्षराजः पलायमानान् कपीन् प्रशम्य, तान् पुनः संगृह्य आनयत्। ऋक्षराजस्य वचः श्रुत्वा, विभीषणं च दृष्ट्वा, सर्वे कपयः भीतिं त्यक्त्वा पुनरागताः। एवम्, विभीषणः रामस्य शरीरं बाणैः विद्धं लक्ष्मणस्य च दृष्ट्वा, धर्मात्मा सः महता शोकव्यग्रचित्तः अभवत्। सः जलसिक्तेन हस्तेन तयोः नेत्रे मार्जयामास, शोकग्रस्तचित्तः अश्रूणि मुमोच विललाप च। "एते वीर्यशौर्यसम्पन्नौ, युद्धप्रियौ, कपटेन राक्षसैः एतादृशं स्थितिं नीतौ। मम भ्रातुः पुत्रेण, दुष्टेन, पापकर्मणा, एते धर्मात्मानौ राक्षसकपटेन मोहितौ। बाणैः विद्धौ, रक्तसिक्तौ, भूमौ पतितौ इमे महागजाविव निपातितौ। एषां बलं आश्रित्य अहं सुरक्षितः आसम्; अधुना एतौ नरश्रेष्ठौ मृतकल्पौ भूमौ शयानौ। अद्यापि जीवन्नपि नष्टः अस्मि—राज्याशा नष्टा, रिपुः रावणः प्रतिज्ञां सम्पाद्य कामं प्राप्य गतः।" एवं विलपन्तम् विभीषणम्, सुग्रीवः सत्त्ववान् कपिकुञ्जरः, सान्त्वयित्वा आलिङ्ग्य, इदं वचनम् उवाच—"धर्मज्ञ विभीषण, निःसंशयं लङ्कायाः राज्यं प्राप्स्यसि; रावणः पुत्रसहितः स्वकामं न प्राप्स्यति। एते रामलक्ष्मणौ गरुडबलसम्पन्नौ मोहं त्यक्त्वा युद्धे रावणं सैन्यं च हन्तारौ।" एवं सान्त्वयित्वा आश्वास्य च तं राक्षसं, सुग्रीवः समीपस्थं सुषेणं श्वशुरं प्रति इदं वचनम् उवाच—"त्वं वीर्यसम्पन्नैः कपिभिः सह, चेतनां प्राप्तैः, रामलक्ष्मणौ नरश्रेष्ठौ किष्किन्धां नय। अहं तु रावणं पुत्रबान्धवसहितं हत्वा, सीतां पुनः आनयिष्यामि, यथा इन्द्रः स्वश्रियं पुनः प्राप्तवान्।" सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा, सुषेणः प्रत्युवाच—"पूर्वं सुरासुरयुद्धं महद् अहं दृष्टवान्। तदा दानवाः पुनः पुनः बाणास्त्रविद्यायुक्तान् सुरान् निपातयन्ति स्म। बृहस्पतिः तान् सुरान् व्यथितान्, मूर्छितान्, मृतान् च, ज्ञानमन्त्रौषधैः उपचारयामास।" "त्वरया सम्पातिपनसादिकपीन् क्षीरोदं प्रति प्रेषय, येषां पर्वतेषु महौषधयः सन्ति—संजीवनी दिव्या, देवकृतविशल्या च। तत्र क्षीरसागरे चन्द्रद्रोणौ पर्वतौ, यत्र पुरा अमृतमथनं जातम्, तत्र ताः उत्तमाः औषधयः लभ्यन्ते। तौ पर्वतौ सुरैः महोदधौ स्थापितौ; तत्र हनूमान् वातसुतः गच्छतु।" एवं तु समुद्रं वेगवान् वातः मेघैः सह विद्युत्प्रभाभिः चलितः, सलिलं मथयन् इव पर्वतान् कम्पयामास। तस्य पवनस्य बलात्, द्वीपवृक्षाः शाखाभङ्गैः लवणोदके पतिताः। तत्र निवसन्तः सर्पाः कम्पनात् भीता शीघ्रं पलायितवन्तः, सर्वे जलचराः अपि सागरं प्रविष्टवन्तः। ततः किञ्चित्क्षणात्, सर्वे कपयः महाबलिनं विनतासुतं गरुडं ज्वलदग्निसदृशं दृष्टवन्तः। तं समीपगच्छन्तं दृष्ट्वा, सर्पाः दिशो दिशः पलायितवन्तः; तौ तु नरौ, महाबलविषसर्पबन्धनौ, तिष्ठतः। तदा स महाविहङ्गः सुपर्णः तौ काकुत्स्थौ स्पृशन्, प्रणम्य, कराभ्यां चन्द्रवदनयोः मुखानि परिशीलयामास। विनतासुतस्पर्शात् तयोः व्रणाः शनैः शान्ताः, शरीराणि च सुवर्णस्निग्धानि जातानि। तयोः तेजः, बलं, महत्त्वं, पराक्रमः, उत्साहः, विवेकः, बुद्धिः, स्मृतिश्च—एते सर्वे गुणाः द्विगुणिताः अभवन्। तौ उत्थाप्य, तेजस्वी गरुडः इन्द्रतुल्यवर्चाः, हर्षेण आलिङ्ग्य, रामं प्रति इदं वचनम् उवाच। रामः तं प्रति उवाच—"तव प्रसादात् शीघ्रं अस्माकं रावणकृतं महदापदं जितम्, तव उपायेन बलं पुनः प्राप्तम्। यथा पितरं दशरथं ब्रह्माणं वा दृष्ट्वा मम हृदयम् हृष्यति, तथा त्वां दृष्ट्वा अपि संतोषः जातः।" "कः त्वं, दिव्यगन्धानुलेपनः, दिव्यवस्त्रधरः, दिव्याभरणभूषितः, रूपसम्पन्नः, इति?" इति रामः पप्रच्छ। तदा महाबलः तेजस्वी विनतासुतः पक्षिराजः हृष्टलोचनः प्रत्युवाच—"काकुत्स्थ, अहं तव आत्मसमः मित्रं गरुडः अस्मि; युवयोः साहाय्याय आगतः।