ततः स ब्रह्मर्षिः शोकाग्निना दग्धहृदया दुःखिता स्वसारं शबलां सान्त्वयन् इदं वचनं अवदत्। "शबलॆ, न त्वां त्यजामि, न च त्वया मम किञ्चित् अपराधं कृतम्। किन्तु बलात् एष महाबलः राजा त्वां मम हस्तात् हरति। मम बलं अद्य राज्ञः तुल्यं नास्ति; राजा क्षत्रियः, भूतलेश्वरः, महाबलः। अस्य सेना सम्पूर्णा, गजाश्वरत्नैः रथैः च समाकीर्णा, ध्वजैः सुसज्जिता, तस्य बलं अतिवर्धयति।" एवं वसिष्ठेन उक्ता सा शबला, वाक्यकुशलाः, विनयेन ब्रह्मर्षिं प्रसिद्धं प्रत्युवाच। "न क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलात् अधिकं इति केचित् वदन्ति; ब्राह्मणस्य दिव्यबलं क्षत्रियस्य बलं अतिवर्तते। तव बलं अनन्तम्; विश्वामित्रः महाबलः अपि तव बलं न अतिवर्तयति—तव तेजः दुर्जयम्। आदेशय माम्, ब्रह्मतेजसः समन्वितः महाद्युतिः; तस्य दुष्टस्य मदं बलं यत्नं च नाशयिष्यामि।" एवं सा उक्ता वसिष्ठः प्रसिद्धः तदा ताम् उवाच—"मुक्त्वा तेजः, शत्रुसैन्यनाशिनी!" तस्य वचनं श्रुत्वा सुरभिः तदा गोष्ठ्राणां गर्जनात् शतशः पल्लवान् उत्पादयामास। ते पल्लवाः विश्वामित्रस्य सेनां सर्वां साक्षात् नाशयामासुः। राजा विश्वामित्रः तद् दृष्ट्वा क्रोधात् नेत्राभ्यां ज्वलन्, शस्त्रैः महद्भिः लघुभिः च पल्लवान् नाशयामास। पल्लवान् विश्वामित्रेण पीडितान् दृष्ट्वा शबला पुनः तीक्ष्णान् शाकान् यवनैः सह उत्पादयामास; पृथिवी शाकयवनैः आच्छादिता अभवत्। ते शाकयवनाः सुवर्णसूत्रसदृशाः, दीप्तबला:, तीक्ष्णशस्त्रधारिणः, सुवर्णवस्त्रधारिणः च अभवन्। सर्वं तद् सैन्यं ज्वलदग्निना इव विनष्टम्। विश्वामित्रः महाबलः तदा शस्त्राणि सन्दर्शयन्, तैः यवनान्, कम्बोजान्, बार्बरान् च मोहयामास। तत् श्रुणु, राघव, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे पंचपञ्चाशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रस्य शस्त्रैः मोहितान् तथा भ्रमितान् दृष्ट्वा वसिष्ठः कामधेनुं योगबलात् सृष्टिं कर्तुं प्रेरयामास। तस्य गर्जनात् कम्बोजाः सूर्यसदृशदीप्तिः उत्पन्नाः; स्तनात् बार्बराः शस्त्रधारिणः अभवन्। गर्भप्रदेशात् यवनाः, मलप्रदेशात् शाकाः, रोमकूपेषु म्लेच्छाः, हारिताः, किराताः च निवसन्ति। तैः सर्वैः तस्मिन्नेव क्षणे विश्वामित्रस्य सैन्यं गजाश्वरथैः सह विनष्टम्। विश्वामित्रस्य सेना नष्टां दृष्ट्वा शतं पुत्राणां विविधशस्त्रधारिणः अग्रे अग्रे आगच्छन्। तदा अतिमन्युः वसिष्ठः, मन्त्रजपाम् अग्रगण्यः, तान् पुत्रान् गर्जनमात्रेण दग्धवान्। विश्वामित्रस्य पुत्राः, अश्वैः रथैः पदातिभिः सह, वसिष्ठस्य गर्जनात् क्षणेन भस्मीकृताः। सर्वं सैन्यं नष्टं दृष्ट्वा, विश्वामित्रः लज्जया चिन्तया च आक्रान्तः अभवत्। समुद्रः इव तरङ्गरहितः, दंष्ट्राभिहीनः सर्पः इव, ग्रहणग्रस्तः सूर्यः इव, तस्य तेजः नष्टम्। पुत्रैः बलैः च विहीनः, पक्षच्छिन्नः पक्षी इव, सर्वं तेजो यत्नं च नष्टम्, शोकात् पतितः। राज्यं एकं पुत्रं नियुज्य, क्षत्रियधर्मेण पृथिवीं पालयितुम् आदेश्य, वनं प्रविष्टः। हिमालयस्य शिखरे, किंनरैर् नागैः च सेविते, महादेवस्य प्रसादार्थं घोरं तपः उपागच्छत्। कालात्, देवाधिदेवः, वृषध्वजः, विश्वामित्रस्य पुरतः प्रादुरभवत्, वरदः सन्निहितः। "हे राजन्, किमर्थं तपस्यसि? यत् इच्छसि तद् वद। वरं दातुं अहम्—यद् काम्यं तव, तद् ब्रूहि।" इति देवेन उक्तः, विश्वामित्रः महातपाः महादेवाय नमस्कृत्य उवाच— "यदि त्वं तुष्टः असि, हे निष्पाप महादेव, धनुर्वेदं सर्वाङ्गं शाखोपनिषद्गुह्यं च मे दत्तुम्। देवदानवर्षिषिगन्धर्वयक्षराक्षसैः विज्ञातानि शस्त्राणि सर्वाणि मे प्रकटानि भवन्तु, हे निष्पाप। तव प्रसादात्, देवदेव, मम कामः सिद्ध्यतु।" देवः "तथास्तु" इत्युक्त्वा तत्रैव अन्तर्धानम्। तदा विश्वामित्रः देवात् शस्त्राणि लब्ध्वा महाबलः अतिमान्यः अभवत्। पूर्णचन्द्रे समुद्रः इव, तदा विश्वामित्रः वसिष्ठं पूर्वमेव हतं मन्यते स्म। ततः आश्रमं गत्वा राजा शस्त्राणि मुक्त्वा, तैः तपोवनं, तद् मुनिवनं, शस्त्रप्रभावात् दग्धवान्। तस्य शस्त्रस्य विसर्जनं दृष्ट्वा, शास्त्रज्ञः विश्वामित्रः, शतशः भीताः ऋषयः दिशः दिशः पलायन्। वसिष्ठस्य शिष्याः, मृगाः, पक्षिणः च, भयाकुलाः, सहस्रशः दिशः दिशः पलायन्। क्षणमात्रं वसिष्ठस्य महात्मनः आश्रमः रिक्तः, मौनवृतः, शुष्ककाष्ठवनस्य सदृशः अभवत्।