रामः तदा रक्तलेपनं गभीरव्रणं शोकार्तमुखं भ्रातरं समीपस्थं दृष्ट्वा, स्वयं क्लेशार्तः सन् विललाप। स दुःखेनोक्तवान्—"किं मम सीता वा, किं वा जीवितं, यदि अद्य युद्धे पराजितं भ्रातरं पतितं पश्यामि? न हि सीतासमा नारी मर्त्येषु विद्यते, न च लक्ष्मणसमानो भ्राता, सखा, सहायकः च अस्ति। यदि सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः नष्टः, तर्हि वानराणां पुरतः एव प्राणान् त्यक्ष्यामि। कौसल्यायै किं वक्ष्यामि? मातरं कैकेयीं प्रति किं शमयिष्यामि? सुमित्रां पुत्रदर्शनकाङ्क्षिणीं कथं सान्त्वयिष्यामि? सा मातर्यपि कम्पमाना, वत्सशोककृशा धेनुवद्, यदि अहं विना लक्ष्मणेन प्रत्यागच्छामि, कथं तां सान्त्वयिष्यामि? यशस्विनौ भरतशत्रुघ्नौ, येन सह वनं गतः, तौ विना लक्ष्मणेन प्रत्यागच्छन् कथं सम्भाषिष्ये? "सुमित्रायाः तिरस्कारं सोढुं न शक्नोमि; अस्मिन्नेव स्थले शरीरं त्यक्ष्यामि, न हि जीवितुं शक्नोमि। अहं पापकर्मा, अयोग्यः, यस्य हेतोः लक्ष्मणः एषु शरशय्यायां निपतितः प्राणहीनः। लक्ष्मण, त्वं मम शोकसमये सान्त्वनं दत्तवान्; अद्य प्राणहीनः, शोकार्तं भ्रातरं न भाषसे। येन अद्य युद्धे बहवः राक्षसाः निहताः, स त्वं वीरः, इदानीं स्वयं भूमौ मृदु पतितः। शरशय्यायां शयानः, रक्तस्रावः, शरैः विकृताकृतिः, पश्चिमं सूर्यं इव दृश्यसे। प्राणेषु विद्धः, वदितुं न शक्नोषि; तव नेत्रयोः वेदना प्रकाशते, यद्यपि वक्तुमिच्छसि। "यथा त्वं तेजसा युक्तः मया सह वनं गतः, तथा अहम् अपि यमलोकं त्वामनुगच्छामि। स सदा सखिभक्तः, मयि नित्यं निष्ठावान्, मम अयोग्यतया एतां दशां प्राप्तः। क्रुद्धः अपि वीरः लक्ष्मणः कदापि कटुवाक्यं न स्मरति। यः शतानि शराणां एकस्मिन्क्षणे मुमोच, अस्त्रेषु कार्तवीर्यादपि श्रेष्ठः, स एव लक्ष्मणः। यः स्वास्त्रैः इन्द्रस्यापि अस्त्राणि विनाशयेत्, स इदानीं भूमौ पतितः, सुविस्तीर्णशय्यायां सुखशयी सन्। या मिथ्या वाणी मया उक्ता, सा मां भक्षयिष्यति, यतः अहं विभीषणं राक्षसाधिपतिं न कृतवान्। "सुग्रीव, त्वं अद्यैव इतः प्रतियाहि; यदि मां नष्टमिति मन्यसे, रावणः त्वां जेष्यति। अङ्गदं पुरस्कृत्य, सेनया परिचारकैः सह, नीलनलयोः सहितः, समुद्रं तर। युद्धे दुर्जयं कर्म कृतं, वानरराजस्य, ऋक्षराजस्य च अहं तुष्टः। अङ्गद-मैन्द-द्विविदयोः कर्म, केसरीसम्पात्योः च भीषणं युद्धं, स्तुत्यं। गवय-गवाक्ष-शरभ-गजादिभिः वानरैः, ये मम निमित्तं प्राणान् त्यक्तवन्तः, युद्धं कृतम्। किन्तु, सुग्रीव, दैवं मानुषप्रयत्नेन न जय्यते; यत् सखिना, मित्रेण मम कृते शक्यं, तत् सर्वं कृतम्। "यत् कर्तव्यं तत् सर्वं धर्मनिष्ठेन त्वया, अग्रगण्यैश्च वानरैः, कृतम्। अहं सर्वान् अनुमतिं ददामि; यत्र इच्छथ, गच्छत।" रामस्य विलापं श्रुत्वा सर्वे वानराः अश्रूणि मुमुचुः। तेषां कृष्णरक्तलोचनानां अश्रूणि अपतन्। तस्मिन् काले, गदापाणिः विभीषणः, सेनां व्यवस्थित्य, शीघ्रं राघवस्य समीपं जगाम। तम् अभ्युपेत्य, कालाञ्जनसंकाशं, सर्वे वानराः रावणमिति मन्यन्तः पलायिताः। एवं श्रीमद्वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अथ युद्धकाण्डे पञ्चाशः सर्गः आरभ्यते। तदा बलवान् तेजस्वी वानरराजः उवाच—"कस्मात् एषा सेना समुद्रे निमग्ननौरिव शोकाकुला?" सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा, वालिपुत्रः अङ्गदः प्रत्युवाच—"न पश्यसि राघवौ रामलक्ष्मणौ महारथौ?" तौ दशरथात्मजौ, शरसमूहच्छन्नौ, शरशय्यायाम् उपविष्टौ, रक्तलिप्ताङ्गौ दृश्येते। तदा वानरराजः सुग्रीवः पुत्रं अङ्गदं प्रति उवाच—"एतत् न निरर्थकं मन्ये; नूनं भयात्। वानराः निस्तेजसः, शस्त्राणि त्यक्त्वा, सर्वदिक् पलायन्ते, उन्मीलितलोचना भयभीता इव। न हि परस्परं लज्जन्ते, न पृष्ठतः पश्यन्ति; अन्योन्यं आकृष्य, पतितान् लङ्घयन्ति।" तस्मिन् काले, वीरः विभीषणः गदापाणिः, सुग्रीवं सान्त्वयन्, राघवाय जयाशिषं ददौ। विभीषणं वानराणां भीषणरूपं, समीपे स्थितं ऋक्षराजं च दृष्ट्वा, सुग्रीवः तं प्रति उवाच।