तस्मिन्नेव क्षणे रामः स्थिरबुद्धिः पराक्रान्तश्च बाणैः संयतः सन् अपि, स्वधैर्यबलप्रभावेन चेतनां पुनरवाप्तवान्। अथ सः रामः स्वभ्रातरं रक्तवस्त्रं बहुधा व्रणैः आवृत्तं दुःखितमुखं समुपविष्टं दृष्ट्वा, अतिव्यथितः शोकवशं गतः विलपितुम् आरब्धवान्। सः दुःखार्तः रामः उवाच—"किं मम सीतया, किं वा जीवितेन, यदि अद्य युद्धे पराजितं भ्रातरं पतितं पश्यामि? न हि सीतासमा नारी मर्त्येषु अस्ति, न लक्ष्मणसमानो भ्राता, न सखा, न च सहायः। यदि सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः नष्टः, अहं प्राणान् अत्रैव त्यक्ष्यामि वानराणां पश्यतां पुरतः। कौसल्यायै किं वक्ष्यामि? मातरं कैकेयीं कथं सान्त्वयिष्यामि? सा सुमित्रा या पुत्रदर्शनकाङ्क्षिणी, तां कथं प्रबोधयिष्यामि? या वत्सवियोगात् कम्पमानां धेनुमिव, तां मातरं विना लक्ष्मणं प्रत्यागच्छन् कथं सान्त्वयिष्यामि? यः महात्मा शत्रुघ्नः, यः भरतः च, ये मया सह वनं गताः, तान् विना लक्ष्मणं प्रत्यागच्छन् कथं वदिष्यामि?" "सुमित्रायाः तिरस्कारं न सहिष्ये, अत्रैव देहम् उत्सृज्य जीवनं न शक्नोमि सोढुम्। अहो, पापकर्मा अहं, अयुक्तः, येन हेतोः लक्ष्मणः अयम् अस्त्रशय्यायाम् अशुचिरिव निपतितः। लक्ष्मणः, त्वं सदा मम शोकसमये सान्त्वनं कृतवान्; अद्य निर्जीवः दुःखितं भ्रातरं न सम्बोधयितुम् अर्हसि। येन अद्य युद्धे बहून् राक्षसान् निहतान्, सः वीरः त्वं स्वयम् इह मृग्यः भूमौ सुकुमारवद् पतितः। अस्त्रशय्यायाम् उपविष्टः, रक्तस्राविणं व्रणैः, अस्त्रैः विकृतवपुः सन्ध्यायामिव पश्चिमे सूर्यः दृश्यसे। अस्त्रैः प्राणेषु विद्धः त्वं न किंचित् भाषसे; तव नेत्रयोः पीडा लक्ष्या, वाक्यं तु न निष्पद्यते। यथा त्वं तेजसा युक्तः मया सह वनं गतः, तथा अहम् अपि त्वां यमलोकं अनुयास्यामि।" "सः सदा प्रियसखेषु भक्तः, मयि नित्यं निष्ठावान्, मम दूषितकर्मणा इदानीं एषां दशां प्राप्तः। वीर्यशाली लक्ष्मणः अपि कोपितः सन्, कदापि कठोरं वा अमधुरं वाक्यं न स्मरति। यः शतशः बाणान् एकस्मिन् क्षणे मुमोच, अस्त्रविद्यायां कर्तवीर्यादपि श्रेष्ठः, सः लक्ष्मणः। यः स्वास्त्रैः इन्द्रस्यापि अस्त्राणि नाशयितुं शक्तः, सः इदानीं भूभृतां शय्यायाम् शयानः। या मया असत्यवाणी उक्ता, सा मां नूनं भक्षयिष्यति, यतोऽहं विभीषणं राक्षसाधिपतिं न कृतवान्।" "सुग्रीव, त्वं अद्यैव अत्रतः प्रतिगच्छ; हतोऽहमिति ज्ञात्वा रावणः त्वां जेतुम् इच्छेत्। अङ्गदं पुरस्कृत्य, स्वबलं सचिवैः सह समनुयाहि, नीलनलयोः सहितः समुद्रं तर। युद्धे यदद्य कृतं तद् अन्यैः कर्तुं दुःसाध्यं, अतोऽहं वानरराजं ऋक्षराजं च तुष्टः। अङ्गदेन, मैन्देन, द्विविदेन च यानि कर्माणि कृतानि, केशरिणा सम्पातिना च यः घोरः संग्रामः कृतः, तत् सर्वं प्रशंसार्हम्। गवयेन, गवाक्षेण, शरभेण, गजेन चान्यैः वानरैः ये मम कृते प्राणान् त्यक्तवन्तः, युद्धमासीत्।" "सुग्रीव, दैवं तु पुरुषकारेण न शक्यते जेतुम्; यत् मित्रेण सखिना वा मम कृते शक्यं, तत् सर्वं कृतम्। धर्मनिष्ठेन त्वया, अग्रगण्यैश्च वानरैः, यत् कर्तव्यं तत् कृतम्। सर्वे भवन्तः मया अनुमोदिताः, यत्र इच्छन्ति, तत्र गन्तुम् अर्हन्ति।" इति रामस्य विलापं श्रुत्वा सर्वे वानराः बाष्पपूर्णलोचनाः दुःखिताः अभवन्, तेषां नेत्रे कृष्णरक्तवर्णाः बभूवुः, अश्रूणि च स्रवमाणानि। एवं तदा विभीषणः गदापाणिः, सर्वान् सैन्यान् व्यवस्थित्य, शीघ्रं तत्र रामस्य समीपं जगाम। स तम् गगनगं श्यामं कज्जलारुणसन्निभं विभीषणं शीघ्रं सम्प्रति धावन्तं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः रावणमिति मन्यमानाः पलायितवन्तः। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकीयुद्धकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अथ पञ्चाशः सर्ग आरभ्यते। तदा बलवान् तेजस्वी वानरराजः उवाच—"किमर्थं इदं बलं समुद्विग्नमिव, नौकां समुद्रे पतितामिव?" इति। तस्य वचः श्रुत्वा अङ्गदः वालिसुतः प्रत्युवाच—"किं न पश्यसि रामं लक्ष्मणं च, तौ दशरथात्मजौ महाबलौ, बाणसंघैः आवृत्तौ, रक्तरूषिताङ्गौ अस्त्रशय्यायाम् उपविष्टौ?" इति। तदा वानरराजः सुग्रीवः अङ्गदं पुत्रं प्रति उवाच—"नैतद् कारणहीनं मन्ये; नूनं भीतेः एषा दशा। एते वानराः शोकसंविग्नमुखाः, शस्त्राणि परित्यज्य, सर्वतः पलायमानाः, भीतदृष्टयः। नान्योन्यस्य लज्जां वहन्ति, न पृष्ठतः पश्यन्ति, पतितान् अतिक्रम्य, परस्परं आकृष्य धावन्ति।" एवमेतस्मिन्नेव काले वीर्यशाली विभीषणः गदापाणिः, सुग्रीवं प्रोत्साह्य, राघवाय जयमङ्गलानि शंसन् उपस्थितः।